कोस्टा रिका सहल : अमेरिकेचे श्रीमंत कोकण !
प्रस्तावना:
१५ जुलै ते १५ ऑगस्ट या कालावधीत डच लोक हटकून सुट्टीवर जातात , त्याच काळात त्यांच्या शाळांना सुद्धा सुट्ट्या असतात. यंदाची उन्हाळ्याची सुट्टी डच लोकांप्रमाणे नेदरलॅंड्स बाहेर घालवायची असे मनोमन ठरवले होते.
एखादा नवीन खंड पहावा असे डोक्यात होतेच. विल्यम गेली ५ वर्षे कोस्टा रिका ला बोलावत होता. कोव्हीड काळात आमची ऍमस्टरडॅम मधे मैत्री झाली होती पण तो त्याचे शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी मायदेशी परतला होता. दर वर्षी त्याला "कधीतरी येईन" असे वरवरचे सांगून कटवत होतो, त्यामुळे यंदा ऑगस्ट महिना जवळ जवळ अख्खा मोकळा मिळाल्यावर मी थेट फ्लाइट्स बुक करूनच विल्यमला मेसेज केला : ३० जुलै ते २० ऑगस्ट "ऍमस्टरडॅम - सॅन होजे - ऍमस्टरडॅम" फ्लाइट्स बुक केल्या आहेत. मी येतोय. तयारीसाठी जेमतेम दोन आठवडे होते. आम्ही एक्सेल शीट बनवून पहावयाची ठिकाणे , हॉटेल्स , AirBnb , ट्रेक आणि गाईडेड-टूर्स अशा गोष्टी ठरवल्या.
Wise चे क्रेडिट कार्ड ऑर्डर केले आणि त्यात आवश्यक तेवढे Colones (कोलोनेस हे कोस्टा रिकाचे चलन आहे ) ट्रान्स्फर करून ठेवले. मेडिकल आणि ट्रॅव्हल विमा काढला. हिवताप वगैरे लशी टोचून घेतल्या. विल्यमने सांगितल्याप्रमाणे थोडे डॉलर कॅश सुद्धा बरोबर घेतले. यापूर्वीही पाश्चिमात्य देशांत गेलेलो असल्यामुळे लांबच्या प्रवासाला लागणारी तयारी मला नवी नव्हती पण लॅटिन अमेरिका उत्तर अमेरिकेपेक्षा फार वेगळा आहे असे ऐकलेले असल्यामुळे त्याची "अपूर्वाई" होती; आणि म्हणूनच माझ्या बाजूने तयारीत मी कोणतीच कसूर करत नव्हतो.
कोस्टा रिका १ : Chilly con valley असलेले सॅन होजे
३० जुलै : सॅन होजे मधे आगमन आणि लॅटिन-अमेरिकन संस्कृतीची तोंडओळख
३० जुलै हा आयुष्यातला सर्वांत मोठा दिवस ठरला. अक्षरशः ! कारण, ऍमस्टरडॅम हून दुपारी १ वाजता निघालेली फ्लाईट अकरा तास उलटून गेल्यावरही सॅन होजे मधे फक्त दुपारचे ४ वाजले होते ! त्यामुळे ३० जुलै च्या दिवसात मला अधिक तास मिळाले. अर्थात त्याचा उपयोग फारसा झाला नाही हा भाग वेगळा . ट्रॅफिक जॅम मुळे विल्यम ला विमानतळावर यायलाच दोन तास उशीर झाला. त्यातून त्याचे इंटरनेट कधी चालू तर कधी बंद होते त्यामुळे माझे सर्व मेसेजेस त्याला जात नव्हते. पण आम्ही परवलीचे ठिकाण ठरवले होते आणि "तिथेच थांब आणि तिथून हलू नकोस" असे त्याने मला बजावून सांगितले होते. त्यामुळे मी विमानतळाच्या गेटपाशी येणारी जाणारी माणसे पाहत बसलो. काही निरोप समारंभ फारच साश्रू झाले तर काही विनोदी. एका जोडप्याचे स्वागत करण्यासाठी काही मंडळींनी चक्क बँड आणला होता. त्यांची (बँड वाल्यांची) पोलिसांशी थोडी वादावादी झाल्यासारखी दिसली. सॅन होजे हे शहर डोंगरांनी वेढलेले आहे. ते डोंगर विमानतळावरून दिसत होते. "सॅन होजे central valley " या एका भागात कोस्टा रिकाची राजधानी आणि काही महत्वाची शहरे आहेत. सुमारे ३/४ लोकसंख्या या central valley मधे राहते.
 |
| विमानतळाबाहेर दिसणारे डोंगर |
सहाच्या सुमारास विल्यम आला आणि घट्ट आलिंगन देऊन माझे स्वागत केले. दोघे बस थांब्याकडे निघालो. बसने सिटी सेंटर आणि तिथून उबर असे ठरवले होते.
पण बसने जाण्याचा निर्णय चुकलाच. ती बस मधेच बंद काय पडली , ड्रायव्हरने सर्व प्रवाशांना दुसऱ्या बसमधे बसवून दिले पण आम्हा दोघांना बदली-तिकीट द्यायला विसरला. त्यामुळे आम्हाला दुप्पट भाडे पडले. वेळ गेला तो वेगळाच. सिटी सेंटर पासून उबर ने माझ्या हॉस्टेलवर गेलो . तिथे चेक इन करून बाहेर पडलो.
जवळच्या एका रेस्टॉरंट मधे जाऊन उदरभरण केले. "चिली ग्वारो" नावाचे पारंपारिक कोस्टा रिकन पेय घेतले. म्हणजे त्याचा शॉट घेतला (टोमॅटो, लिंबाचा रस , मिरची किंवा हॉट-सॉस युक्त अशी ही थेट मेंदूला झिणझिण्या आणणारी मदिरा आवडून गेली ) कोस्टा रिकाचे राष्ट्रीय पेय म्हणून "ग्वारो" ओळखले जाते. उसाच्या रसापासून बनवले जाणारे हे मद्य अतिशय लोकप्रिय आहे असे समजले.
 |
| चिली ग्वारो चे शॉट्स |
उद्याची भेटण्याची वेळ नक्की न करता हॉस्टेल वर परतलो. अनेक तास झोप नसल्याने मला गजर न लावता उठायचे होते !
३१ जुलै: निवांत जलतरण आणि सॅन होसेच्या Mercado Central मध्ये हरवलेला दिवस
सकाळी ७ च्या आत जाग आली आणि चक्क झोप झाल्यासारखे वाटत होते. इतक्या लवकर विल्यमला फोन करण्यात काही अर्थ नव्हता. हॉस्टेल मधील योगा गार्डन मध्ये सूर्यनमस्कार घालून स्विमिंग पुलासमोर सूर्यस्नान केले ! त्या पूल मधे मनसोक्त पोहलो.
 |
| हॉस्टेल मधील स्विमिंग पूल |
हॉस्टेल मध्ये राहणारी इतर मंडळी भेटली: नुरान (जर्मनी), हान्स (कॅनडा), लू (फ्रांस) आणि फॅब्रिझिओ (पोर्तुगाल). काही जण कोस्टा रिका फिरून झालेले होते तर काही जण माझ्यासारखे त्यांच्या ट्रिप ची सुरवात करत होते. पोहत आणि गप्पा मारत माहितीची (आणि फोन नंबर्सची) देवाणघेवाण केली.
विल्यम आल्यावर उबरने सिटी सेंटरमधे गेलो. तिथे एक मोठ्ठे मार्केट होते ज्यात असंख्य बोळ आणि गल्ल्या होत्या. मार्केटचे नाव होते : "Mercado Central de San José." नावातच Central आहे म्हणजे शहराच्या मध्यभागी असणार हे उघडच होते. पण "मार्केट" म्हटल्यावर आपल्या डोक्यात जो सरळसोट बाजाराचा फोटो तयार होतो, त्यापेक्षा हे प्रकरण थोडे वेगळे आहे.
 |
| बाजाराचे मुख्य प्रवेशद्वार |
१८८० साली स्थापन झालेला हा बाजार जवळपास संपूर्ण एक शहराचा कोपरा व्यापतो आणि आज त्यात दोनशेहून अधिक दुकाने, स्टॉल्स आणि छोट्या खानावळी आहेत. विल्यमच्या माहितीनुसार हा बाजार देशाच्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग मानला जातो. प्रत्येक शहरात अशा प्रकारचा बाजार असणे जणू अलिखित नियमच आहे.
आणि हे सगळे एका मोठ्या, प्रशस्त shopping mall सारखे अजिबात नाही. पुण्यातील तुळशीबागेला जर काल्पनिक छप्पर लावले तर ती कशी दिसेल तसे हे मार्केट दिसत होते. इथे आत शिरल्यावर अरुंद गल्ल्या, त्यातून फुटणाऱ्या आणखी अरुंद गल्ल्या, त्या गल्ल्यांमधून जाणारी माणसे, दोन्ही बाजूंना ठासून भरलेली दुकाने आणि कुठून कोणता वास येतोय याचा काहीही पत्ता नसलेले वातावरण! एकूण प्रकार असा की Google Maps ने इथे आत navigation करायला सुरुवात केली असती तर दोन मिनिटांनी त्यानेही "तुम्ही आता स्वतः स्वतःच्या लोकेशन साठी जबाबदार आहात" असे सांगितले असते.
 |
| मार्केटमधील एक दृश्य |
Mercado Central म्हणजे प्रत्यक्षात बाजारापेक्षा एक चक्रव्यूह आहे. अरुंद passage मधून चालत असताना एका क्षणी फळांच्या दुकानात, पुढच्या क्षणी मसाल्यांच्या दुकानात, त्यानंतर souvenirs, मग औषधी वनस्पती आणि अचानक एखाद्या छोट्याशा "soda" मध्ये जेवण शिजत असल्याचा वास, अशी सतत विषयांतर (गंधांतर) करणारी भटकंती. लोकल खाणे मिळणाऱ्या ठिकाणांना इथे "सोडा" (Soda) म्हटले जाते. हे म्हणजे आपल्याकडचे पोळी-भाजी केंद्र किंवा राईस प्लेट! जसा राईस प्लेट चा संबंध फारसा भाताशी नसतो तसाच soda चा संबंध प्यायच्या सोडाशी नाहीये. तिथे अत्यंत वाजवी दरात आम्ही चविष्ट आणि भरपेट जेवण केले. जेवणात Chilly sin carne (म्हणजे मांस विरहीत मिरची) सारखे मसालेदार पदार्थ होते.
 |
| जेवणावर तुटून पडताना |
या बाजारात पारंपरिक Costa Rican खाण्यापासून फळे-भाज्या, मांस-मासे, कॉफी, औषधी वनस्पती, हस्तकला आणि souvenir पर्यंत जवळजवळ सगळे काही मिळते.
मला एका बोळातून जात असताना एका अगदी वेगळ्या वस्तूने थांबवले. "Filtro para café chorreado." नाव वाचून फार काही कळले नाही. पण वस्तू पाहिल्यावर लगेच समजते. हा Costa Rican पद्धतीने coffee बनवण्याचा प्रकार आहे.
 |
| "कोस्टा-रिकन कॉफीचे गाळणे" |
आपल्याकडे कॉफी म्हणजे filter coffee, French press, espresso machine वगैरे. इथे मात्र गरम पाणी कॉफीच्या बारीक दळलेल्या powder मधून एका कापडी filter मधून हळूहळू खाली येते. त्या filter ला एका छोट्या stand वर लावलेले असते आणि खाली कप किंवा भांडे ठेवलेले असते. या पद्धतीला café chorreado म्हणतात आणि त्या filter-holder ला chorreador.
म्हणजे कॉफी बनवण्याच्या या पद्धतीत machine चा फारसा संबंध नाही. पाणी वरून ओता, ते कॉफीतून हळूहळू "चोर्र..." करत खाली येऊ द्या आणि कॉफी तयार.
आपल्या मराठीत याचे वर्णन करायचे झाले तर "कॉफीचा चोराडा" असे काहीतरी म्हणावे लागेल आणि त्यातून कॉफीपेक्षा चोरीचा संशय जास्त येईल. त्यामुळे याला "कोस्टा-रिकन कॉफीचे गाळणे" असे म्हणूया.
एखाद्या देशाची संस्कृती मोठ्या monuments मध्येच असते असे नाही. कधी कधी ती अशा छोट्याशा coffee filter मध्ये सापडते. आणि अर्थातच हे souvenir म्हणून घेऊन जाण्याचा मला मोह झाला. पण तो मी ट्रिपच्या शेवटाकडे ढकलला.
थोडे पुढे गेल्यावर फळांचा विभाग आला. आता फळांच्या बाबतीत माझी अडचण अशी की नवीन देशात गेल्यावर दिसणारे प्रत्येक (विचित्र) फळ मला खायचे असते. कारण फळ दिसते तेव्हा ते खाण्यासाठी आहे की फक्त बघण्यासाठी आहे, हा प्रश्न मी फारसा विचारत नाही.
तिथे एक अगदी अनोळखी दिसणारे फळ दिसले. रंग, आकार आणि पोत आपल्याकडच्या बोरासारखा! अर्थातच चाखून पाहिले.
पहिला स्वाद आंबट तर दुसऱ्या क्षणी गोड.
म्हणजे जिभेला आधी "हे काय?" असा प्रश्न आणि लगेच "अरे, वाईट नाही!" असे उत्तर.
Costa Rica मध्ये Jocote नावाचे एक फळ प्रसिद्ध आहे. ते आलुबुखार कुटुंबातील असून त्याचा स्वाद आंबट-गोड असतो आणि त्याला "स्पॅनिश प्लम" असेही म्हटले जाते.
 |
| कोस्टा रिकन बोरे |
फळांच्या दुकानातून पुढे निघताना जाणवले की बाजारात फक्त "खरेदी" होत नाहीये. इथे स्थानिक लोकांच्या रोजच्या जीवनात वापरल्या जाणाऱ्या गोष्टी दिसत आहेत. पर्यटकांसाठी मांडलेले सुंदर souvenirs एका बाजूला आहेतच, पण त्याच बाजारात घरात वापरायच्या वस्तू, अन्नपदार्थ, औषधी वनस्पती, मसाले आणि रोजच्या जगण्याच्या इतर असंख्य गोष्टीही आहेत.
मग आले souvenir shops. (स्मरणिकांचे दुकान) : पर्यटक म्हणून आपल्याला कोणत्याही शहरात दोन गोष्टी सहज सापडतात: एकतर coffee आणि दुसरे म्हणजे "मी इथे आलो होतो" हे सिद्ध करण्यासाठी खरेदी करायच्या वस्तू. Costa Rica मध्ये तर coffee हा राष्ट्रीय अभिमानाचा विषय असल्यामुळे coffee-related वस्तूंची कमतरता नाही.
Souvenir च्या दुकानांत Costa Rican ओळख दाखवणाऱ्या विविध वस्तू, लाकडी वस्तू, हस्तकला, कपडे आणि छोट्या सजावटीच्या वस्तू दिसत होत्या. एका दुकानातून दुसऱ्यात जाताना "हे काय आहे?" हा प्रश्न मनात इतक्या वेळा आला की शेवटी प्रश्न विचारायची इच्छाच संपली. पण बाजारात मला सर्वात जास्त कुतूहल वाटले ते औषधी वनस्पती आणि त्या प्रकारच्या नैसर्गिक वस्तूंच्या दुकानांमध्ये.
सुकवलेल्या वनस्पती, मुळे, पाने, बिया, विविध herbs आणि काही गोष्टी बघितल्यावर रविवार पेठेतील त्या गल्लीची आठवण झाली जिथे आयुर्वेदिक औषधे बनवण्यासाठी लागणाऱ्या वनस्पती, मुळ्या , भुकट्या अशा गोष्टी विकल्या जातात. आता त्या गल्लीचे /रस्त्याचे नावही आठवत नाही पण लाल-महालापासून थोडं पुढे गेले की जुने संगणकीकृत रेल्वे आरक्षण करण्याचे केंद्र ते झकास पाणीपुरीची गाडी जिथे लागते (किंवा लागत असे) तो रस्ता !
आणि तशाच एका झाड पाल्याच्या दुकानात एके ठिकाणी लाकडाचे तुकडे किंवा सालींचा मोठा ढीग दिसला.
विचारल्यावर समजले की त्या लाकडाच्या सालीपासून "body gel" बनवले जाते. म्हणजे "उटण्याचे लाकूड" चक्क विकले जात होते.
 |
| कोस्टा रिकाचे चंदन |
मला अशा दुकानांत फिरताना नेहमी एक गंमत वाटते. आधुनिक supermarket मध्ये एखाद्या वस्तूवर barcode असतो, ingredients ची यादी असते, expiry date असते आणि "shake well before use" अशी सूचना असते. कुणाला काही विचारावे लागत नाही. इथे बाजारात एखादी मुळी, साल किंवा वाळलेली पाने समोर ठेवलेली असतात आणि त्याची माहिती दुकानातल्या माणसाला(च) उत्तम प्रकारे माहीत असते. गुगल नाही चॅट-जीपीटी तर नाहीच. खरेखुरे चॅट करूनच ती माहिती घ्यावी लागते.
एकंदर पुण्यातील तुळशीबाग, मंडई , रविवार पेठ आणि तत्सम बाजार भरणाऱ्या ठिकाणांची आठवण या मार्केटने करून दिली.
बाजारातून बाहेर पडल्यावर काही महत्वाची पण अपर्यट्क कामे उरकली. बँकेमधून पैसे काढणे, आणलेली कॅश लोकल चलनात बदलून घेणे आणि सर्वांत महत्वाचे म्हणजे "नवीन सिम कार्ड" घेणे. अन्न, वस्त्र, निवारा यानंतर इंटरनेट ही चौथी मूलभूत गरज असल्यामुळे चांगला ३६ GB डेटा असलेला प्लॅन घेतला.
त्यानंतर पुढील ट्रिप साठी खरेदी करण्यासाठी वॉलमार्टला गेलो. पुढील ५-६ दिवसांसाठी खाण्याचे पदार्थ, डास चावू नयेत त्यासाठी स्प्रे, सनस्क्रीन, वगैरे वस्तू घेतल्या.
हॉस्टेलवर परत आलो. माझी मोठी बॅग विल्यमच्या घरी ठेवायला दिली आणि उद्याचे प्लॅनिंग करून त्याला निरोप दिला.
 |
| बाजारातील एक आकर्षण |
बाजाररहाट हे आजच्या दिवसाचे Highlight होते. आपल्या देशातला बाजार आपल्याला जगायला शिकवतो तर परदेशातला बाजार आपल्याला दुसरे लोक कसे जगतात हे बघायला शिकवतो. आणि "Mercado Central de San José" ने मला त्याचा हा धडा अगदी अरुंद गल्ल्यांमधून फिरवत, एक आंबट-गोड फळ चाखवत आणि काही छोटेसे coffee filter दाखवत शिकवला. रात्री झोपताना एकच विचार मनात आला: कॉफी गाळण्याचे साधन घेतले नाही तरी चालेल; पण अशा बाजारातून आठवणी मात्र गाळून घेता येत नाहीत. त्या सगळ्या तशाच बरोबर घेऊन याव्या लागतात.
(क्रमशः)
