तुर्कीय सहल ३. हमाम मे सब ...
पहिला भाग वाचा इथे पहिला दिवस
दुसरा भाग वाचा इथे दुसरा दिवस
दिवस तिसरा : १३ जून
३. हमाम मे सब...
निवांत या शब्दाला नवीन अर्थ देण्याच्या ईर्ष्येने निवांतपणे ११ वाजता उठलो. पावसाळी वातावरण होते. त्यामुळे हमामला जायचे ठरवले होते. त्यापूर्वी दुपारी १२ वाजता नाश्ता (brunch) केला. कालच्यासारखे छान जिन्नस मांडलेले मोठ्ठे टेबल. खाता खाता शेजारीच बसलेल्या टर्किश तरुणाशी संवाद साधला. वीस वर्षांचा कॉलेज तरुण असूनही त्याचे इंग्रजी यथातथाच होते, पण आत्मविश्वास आकाशाला भिडला होता. मी वीस वर्षांचा असतानाचे माझे इंग्रजी फक्त व्याकरण माहीत असणारे होते. प्रत्यक्ष बोलायची/ऐकायची बोंबच होती. पण हा मुलगा अर्धवट इंग्रजीत, अर्धवट टर्किशमध्ये मला टर्किश खाद्यपदार्थांची माहिती सांगत होता.
मी शाकाहारी आहे असे कळल्यावर त्याने पुढील पदार्थांची यादी लिहून दिली: Enginar (एंजिनार म्हणजे आर्टीचोक ची भाजी), Taze fasulye (ताझे फासुल्ये म्हणजे फरसबी), Kuru fasulye pilav (कुरु फासुल्ये पिलाव म्हणजे वालाची उसळ आणि भात), Pazi (याचा उच्चार पाजी असा नसून पझ असा आहे, म्हणजे आपल्याकडची चुक्याची भाजी), Ispanak (असपानाक म्हणजे पालक), Havuc tarator (हवूच तारतोर म्हणजे गाजराची दही घालून केलेली कोशिंबीर), Humus (हुमूस म्हणजे हरभऱ्याचे वाटण, पण "वाटली डाळ" म्हणण्यापेक्षा हुमूस म्हटलं की काहीतरी भारी वाटतं)
ब्रंच संपवून मी हमामकडे निघालो. "गालातासारे" हमाम तब्बल ५०० वर्षांहून अधिक जुना आहे. इसवी सन १४८१ मध्ये, ऑटोमन सुलतान दुसरा बायझिद (Beyazıt II) याच्या आज्ञेने हा बांधला गेला असे सांगितले जाते. या हमामबद्दल एक गोड दंतकथाही प्रचलित आहे: सुलतान बायझिद एकदा शिकारीसाठी या भागात फिरत असताना त्याला गुल बाबा नावाच्या एका फकिराची झोपडी दिसली. सुलतानाने त्याला इच्छा विचारली असता गुल बाबाने एका मदरशाची (शाळेची) आणि घुमटाकार हमामाची मागणी केली. सुलतानाने ती इच्छा पूर्ण केली, आणि त्यातूनच "गालातासारे कुल्लिये" हा संकुल उभा राहिला. कुल्लिये हा शब्द सध्या misleading आहे कारण आतमधे नग्नतेला मज्जाव आहे. त्यामुळे कुल्ले दिसत किंवा दाखवता येत नाहीत. कुल्लिये या टर्किश शब्दाचा अर्थ "संकुल" होतो. या संकुलामध्ये आजही प्रसिद्ध असलेली गालातासारे शाळा (तुर्कस्तानमधील सर्वात जुन्या शाळांपैकी एक) आणि हा हमाम, दोन्ही समाविष्ट आहेत. गुल बाबाची कबरही अजूनही याच संकुलात आहे, असे सांगतात. शतकानुशतके या हमामने न्यायाधीश (काजी), वझीर आणि अगदी सुलतानांच्याही अंगाला ऊब दिलेली आहे. आणि अलीकडच्या काळात तर जॉन ट्रॅव्होल्टासारखा हॉलिवूड कलाकारही (सन २००८ मध्ये) इथे येऊन गेला, असं स्थानिक सांगतात! अर्थात आतमध्ये फोटो घेण्याची परवानगी नसल्याने अशा सेलिब्रेटी लोकांचे (अर्ध)नग्न फोटो लावून त्यांनी जाहिरात केली नाहीये, उलट मूळचे बांधकाम, संगमरवरी काम आणि नक्षीदार घुमट शक्यतो जपण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.
मुळात "हमाम" हा शब्द अरबी भाषेतल्या "हम्म" (तापवणे) या क्रियापदापासून आला आहे. सार्वजनिक उष्ण स्नानगृहांची परंपरा तर त्याहीआधी रोमन आणि ग्रीक संस्कृतीत रुजलेली होती (आर्किमिडीजने "युरेका!" असं ओरडत स्नानगृहातून उडी मारली, ती आख्यायिकाही अशाच एका सार्वजनिक स्नानगृहाशी जोडलेली आहे!). ऑटोमनांनी ही परंपरा अधिकच समृद्ध आणि शाही रूप देऊन पुढे चालू ठेवली. आजही एकच कुटुंब हा हमाम चालवते.
या हमाम मधे "हमाम" साबण दिला गेला नाही की "हमाम मे सब नंगे होते है" याचा प्रत्यय आला नाही. नग्नतेचे आणि अरब/तुर्की लोकांचे जरा वाकडेच आहे. त्यामुळे पाश्चिम युरोपियन सौना (Sauna) सारखा एकदम "मोकळा" अनुभव नव्हता. मला एक धडधाकट "पाशा" देण्यात आला होता. संगमरवरी फरशीवर (गरम) आराम, स्वतंत्र खोली, फक्त हमाममध्ये घालायला एक चड्डी, जापानी सपातांसारखी लाकडी चप्पल.
Foam bath देताना अंग रगडताना मला गुदगुल्या होत होत्या, हसूही येत होते, ते बघून तो पाशा अल्लाउद्दीन च्या जिनी सारखा हसत होता. मला उगाच "या फेनमिषे हससी निर्दया कैसा" असे म्हणावेसे वाटले. एकंदरीत फोम बाथ करून घेताना आरामदायकसुद्धा वाटत होते. त्यानंतर टर्किश चहा देण्यात आला, मालकाने आपुलकीने विचारपूस केली आणि माझ्याबरोबर चहा सुद्धा घेतला. मग २० मिनिटांचा मसाज दिला गेला. छान तेल लावून रगडून दिले. शरीरातील प्रत्येक हाडाने आपले अस्तित्व जाणवून दिले. मसाजनंतर शॉवर घेऊन हमामचा निरोप घेतला.
जवळच असलेल्या एका टपरीवजा हॉटेलमध्ये चहा-समोसे खाल्ले. हॉटेलवर येऊन थोडा आराम करण्यापूर्वी एक गोष्ट आठवली. गालातासारे हमाम जिथे आहे, तो भागच मुळी इस्तंबूलच्या सर्वात बोलक्या रस्त्यावर, इस्तिक्लाल अव्हेन्यूवर (İstiklal Caddesi) आहे. हा दीड किलोमीटर लांबीचा पादचारी रस्ता तक्सीम चौकापासून (Taksim Square) सुरू होऊन तुनेल (Tünel) पर्यंत जातो. ऑटोमन काळात या रस्त्याला "ग्रांद रू द पेरा" (Grand Rue de Pera) म्हणत असत, आणि तेव्हा इथे फ्रेंच, इटालियन, आर्मेनियन, ग्रीक अशा अनेक परदेशी वकिलाती आणि चर्च होती. एक प्रकारचं युरोपीय "मिनी-कॉस्मोपॉलिटन" जग. १९२३ साली तुर्कस्तानचे प्रजासत्ताक स्थापन झाल्यावर, स्वातंत्र्ययुद्धाच्या स्मरणार्थ या रस्त्याचं नाव "इस्तिक्लाल" (म्हणजे "स्वातंत्र्य") असं ठेवण्यात आलं.
"तक्सीम" या शब्दाचाही एक गमतीदार अर्थ आहे: ऑटोमन तुर्की भाषेत "तक्सीम" म्हणजे "वाटणी/वितरण"! या चौकात पूर्वी शहराला पाणी वितरित करणारी एक जलवितरण व्यवस्था (माक्सेम) होती, त्यावरूनच या जागेला हे नाव पडलं. आज तिथे प्रजासत्ताकाच्या स्थापनेचं स्मरण करणारा "रिपब्लिक मोन्युमेंट" उभा आहे, आणि चौकातून मेट्रोची एक महत्त्वाची लाईनही जाते.
 |
| रात्रीच्या वेळी दिसणारी तक्सिम मशीद |
तक्सीमपासून चालत निघालं की वाटेत गालातासारे चौक लागतो (जिथे आजची माझी हमामवारी झाली), थोडं पुढे गेलं की १८७६ साली बांधलेली "चिचेक पासाजी" (Çiçek Pasajı, म्हणजे "फुलांचा बाजार") ही जुनी काचेची गॅलरी दिसते. पूर्वी इथे नौम थिएटर होतं, जे एका मोठ्या आगीत भस्मसात झालं, आणि नंतर इथे फुलं विकणाऱ्या बायका बसायला लागल्या म्हणून या जागेला हे नाव पडलं. लाल रंगाची जुनी नॉस्टॅल्जिक ट्राम अजूनही या रस्त्यावरून किणकिणत जाते, आणि रस्त्याच्या शेवटी असलेलं "तुनेल" स्टेशन तर सन १८७५ पासून चालू असलेल्या जगातल्या सर्वात जुन्या भुयारी रेल्वेंपैकी एक आहे, म्हणजे तक्सीमपासून निव्वळ चालत चालत माणूस ऑटोमन इतिहास, युरोपीय वसाहतकाळ आणि आधुनिक प्रजासत्ताक असे तीनही कालखंड एका सरळ रेषेत अनुभवू शकतो!
हॉटेलवर येऊन थोडा आराम करून एका Meetup साठी गेलो. तेथे अनेक आंतरराष्ट्रीय लोकं भेटली. काही ग्रुप्सने आलेली लोकं होती, काही एकटेच आले होते. तिथे टर्किश चहा पीत-पीत गप्पा मारल्या. काही नवीन ओळखी झाल्या. बहुतेक सगळे जण इस्तंबूलमध्ये तात्पुरते राहायला किंवा कामानिमित्त आलेले होते. सगळ्यांना नवीन मैत्र जोडायचे होते. मी ४ दिवस आलोय असे म्हटल्यावर काहींचा माझ्याशी बोलण्याचा उत्साह मावळत होता आणि मी Amsterdam मधे राहतो म्हटल्यावर तो उत्साह द्विगुणित होत होता. माझ्या राहत्या शहरावरून माझी लायकी अशा प्रकारे जोखली जाईल याची कल्पना नव्हती पण त्याची गम्मत वाटली. रात्री उशीरापर्यंत गप्पा आणि हास्यविनोद करून हॉटेलवर परतलो.
(क्रमश:)
पहिला भाग वाचा इथे पहिला दिवस
दुसरा भाग वाचा इथे दुसरा दिवस
