कोस्टा रिका ६ : मंत्रा-ट्रेलवरची बुद्धमूर्ती आणि भरभरून देणारा हात (समारोप)

कोस्टा रिका सहल : अमेरिकेचे श्रीमंत कोकण !

मंतरलेला दिवस 

मंगळवार, १८ ऑगस्ट : कॉफीच्या मळ्यातला बुद्ध आणि मागणारा हात

आजचा दिवस विल्यमबरोबरचा शेवटचा दिवस. सांता आनाला जाणारी बस पकडायला चालतच निघालो. वाटेत "पासेओ कोलोन" या रस्त्यावर एक शिल्प दिसले आणि मी थांबलोच.

ब्राँझमधले, वाऱ्यावर उडणाऱ्या केसांचे आणि कपड्यांचे एक स्त्री-शिल्प. नाव : "Al Viento", म्हणजे "वाऱ्यावर". कोस्टा रिकन शिल्पकार मानुएल वार्गास यांची ही कलाकृती. शिल्पकाराच्या म्हणण्यानुसार हे या देशातल्या स्त्रियांना वाहिलेले अभिवादन आहे; ज्यांचे पाय जमिनीवर घट्ट रोवलेले असतात आणि ज्यांना आयुष्याच्या वादळांना कसे तोंड द्यायचे हे नेमके ठाऊक असते. पश्चिमेकडून राजधानीच्या मध्यभागात शिरणाऱ्या प्रत्येकाचे हे शिल्प स्वागत करते. ते बघून वाटले : वारा अंगावर घेणे आणि वाऱ्यावर उडून जाणे यात जो फरक आहे, तोच पाय जमिनीवर असण्यात आणि नसण्यात आहे. एका शहराच्या वेशीवर याहून चांगले स्वागत काय असावे!!

"Al Viento", मानुएल वार्गास यांचे शिल्प, फोटो क्रेडिट गुगल

आमच्या बसला भरपूर ट्रॅफिक लागले. सांता आनापासून पुढे उबर केली आणि "मंत्रा ट्रेल"पर्यंत पोचलो. विल्यमने आदल्याच दिवशी आमची एन्ट्री बुक करून ठेवली होती. तिथे फॉर्मवर सह्या करून, "जे काही होईल ते आमच्याच जबाबदारीवर" असे लेखी कबूल करून आम्ही ट्रेक सुरू केला. या कागदावर सही करताना नेहमी एक विचित्र भावना होते : आपण आपल्याच आयुष्याची जबाबदारी घ्यायला एका संस्थेची परवानगी घेत असतो (खरं तर त्यांना सगळ्या जबाबदारीतून मुक्त करत असतो)

हासिएंदा ला चिंबा नावाच्या एका चालू कॉफी-मळ्यातून ही पाच / नऊ किलोमीटरची पायवाट जाते. "ला चिंबा" हा कोस्टा रिकन बोलीभाषेतला शब्द; अर्थ साधारण "एक नंबर" किंवा  "झकास". म्हणजे या मळ्याचे नाव मराठीत "झकासवाडी" असे काहीतरी होईल.

कॉफीच्या मळ्याचे प्रवेशद्वार 

आम्ही ५ किमी चा ट्रेक निवडला होता. वाट बऱ्यापैकी दमवणारी होती. चढ, वळणे आणि उन्हातान्हातून जाणारे टप्पे. दोन्ही बाजूंना भरपूर कॉफीची झाडे आणि मधूनमधून आंब्याची झाडे.

कॉफी चे झाड आणि फळे 

आणि इथे कॉफीबद्दल थोडे सांगायलाच हवे, कारण या देशाचा अख्खा आधुनिक इतिहास याच झुडपाभोवती फिरतो. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला कॉफी इथे आली आणि तिने कोस्टा रिकाला "ग्रानो दे ओरो", म्हणजे सोन्याचा दाणा, दिला. १८४३ साली पहिली मोठी खेप  लंडनला गेली आणि युरोपला या इवल्याशा देशाचा पत्ता मिळाला. गंमत अशी की मध्य अमेरिकेतल्या इतर देशांप्रमाणे इथे प्रचंड मोठ्या जमीनदारांच्या हातात सगळे केंद्रित झाले नाही; बरीच कॉफी लहान-लहान शेतकऱ्यांच्या शेतांतून आली. काही इतिहासकार म्हणतात की कोस्टा रिकाची तुलनेने स्थिर लोकशाही आणि तिचा सौम्य स्वभाव यामागे या "छोट्या शेतकऱ्यांच्या कॉफी"चा मोठा वाटा आहे. आपल्याकडे "सहकार चळवळ" या शब्दाला जो अर्थ आहे, तसाच काहीसा.

वाटेत एक बैलगाडीचे शिल्प लागले आणि तिथे तर मी अगदी एखाद्या महाराष्ट्राच्या खेड्यात आहे असे वाटून गेले.

बैलगाडी (शिल्प)

कोस्टा रिकन बैलगाडी, म्हणजे "कारेता", हे या देशाचे राष्ट्रीय प्रतीक आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर, जेव्हा रस्ते नव्हते आणि रेल्वे नव्हती, तेव्हा मध्यवर्ती खोऱ्यातली कॉफी डोंगर ओलांडून पॅसिफिक किनाऱ्यावरच्या पुंतारेनास बंदरापर्यंत न्यायला दहा ते पंधरा दिवस लागत, आणि ते काम या बैलगाड्या करत. त्यांची चाके मुद्दाम आऱ्यांशिवाय (spokeless) बनवली जात, ॲझटेक चकतीचे आणि स्पॅनिश चाकाचे मिश्रण,  जेणेकरून ही चाके  चिखलात रुतू नयेत.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला "सार्ची" गावात कुणा "जोआकीन चावेरीने" आपली गाडी रंगवली, म्हणे त्याच्याकडे फक्त केशरी रंग होता म्हणून, आणि पुढे ही रंगरंगोटी इतकी वाढत गेली की गाडीचा रंग हा कुटुंबाच्या प्रतिष्ठेचा विषय झाला. आजही एक गाडी बांधायला सुमारे शंभर तास आणि रंगवायला सव्वाशे तास लागतात. १९८८ साली सरकारने तिला "राष्ट्रीय श्रम-प्रतीक" घोषित केले आणि २००५ साली युनेस्कोने तिला अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा दर्जा दिला. आपल्याकडे बैलपोळा असतो तसा बहुतेक हा बैलगाडी-पोळा आहे ज्यात गाडीला रंगवण्याचे विशेष महत्व आहे !

म्हणजे : ज्या गाडीने देशाची कॉफी वाहून नेली, तिचा उपयोग संपल्यावर तिला रंगवून संग्रहालयात ठेवण्यात आले. आपल्याकडे बैलगाडी अजून शेतात आहे; इथे ती संस्कृतीत आहे. आणि गंमत म्हणजे नोव्हेंबरात "पासेओ कोलोन"वरून, ज्या रस्त्यावर सकाळी मी "Al Viento" हे शिल्प बघितले होते, तिथून  बैलगाड्यांची मोठी मिरवणूक निघते.

सांता आना ची डोंगररांग 

पुढे लागली बुद्धाची मूर्ती. या ट्रेलवरचे सर्वांत मोठे शिल्प, आणि पार्श्वभूमीला सांता आनाचे डोंगर. मध्य अमेरिकेतल्या एका कॅथलिक देशात, कॉफीच्या मळ्यात, ध्यानस्थ बुद्ध बघणे हा अनुभव अनपेक्षित होता. (कोस्टा रिकात ख्रिश्चनेतर धर्मांमध्ये बौद्ध अनुयायांची संख्या सर्वाधिक आहे असे नंतर वाचले.) झाडांच्या गडबडीत हा एकच जीव पूर्ण स्थिर होता.

कॉफीच्या मळ्यात राहूनही overstimulate न झालेला  बुद्ध

आणि त्यानंतर १ किलोमीटर पुढे आला तो अनेक फोटोंतून पाहिलेला  हात.

"ला मानो देल मंत्रा", म्हणजे मंत्राचा हात. डोंगरमाथ्यावर उभारलेला हा प्रचंड हात कॉफीच्या झाडांच्या फांद्या-काटक्यांपासून बनवलेला आहे. समोर सांता आनाचे डोंगर आणि खाली पसरलेले सॅन होजेचे खोरे.

पहिल्या नजरेत मला वाटले की हा हात काहीतरी मागतो आहे : निसर्गाकडून, नियतीकडून, कुणाकडून तरी. तळहात उघडा, बोटे किंचित वळलेली, आकाशाकडे रोखलेली. याचना करणारा हात.

मंतरलेला हात 

पण मग लक्षात आले की या हातात लोक जाऊन उभे राहतात. म्हणजे तो मागत नाहीये, तो "धरून आहे". आणि जर तो कॉफीच्या फांद्यांपासून बनवला असेल, तर तो या देशाच्याच मातीचा हात आहे, ज्याने दोनशे वर्षे कॉफी दिली, ज्याने जंगले टिकवली आणि ज्याने माझ्यासारख्या भटक्याला तीन आठवडे सांभाळून घेतले.

एकच शिल्प, दोन अर्थ. मागणारा हात की देणारा हात, हे बहुधा बघणाऱ्याच्या मनःस्थितीवर अवलंबून आहे. आणि माझ्या मनःस्थितीचा त्या क्षणी निकाल लागला होता : हा भरभरून देणारा हात आहे.

सॅन होजेला परत आल्यावर एका फॅन्सी रेस्टॉरंटमध्ये fried rice खायला गेलो. तीन आठवडे भात-बीन्स-प्लातानो खाल्ल्यावर fried rice ही चैन वाटत होती. जेवण झाल्यावर विल्यमला निरोप दिला : जड मनाने आणि त्याहून जड पोटाने.

fried rice 

पाच वर्षे "कधीतरी येईन" म्हणून टाळाटाळ केलेल्या मित्राला भेटायला आलो होतो, आणि आता निघताना वाटत होते की पाच वर्षे फार उशीर झाला. वाटेत आमचे मतभेद झाले, विसंवाद झाले, केपोसमध्ये एक रुसवा झाला आणि तो मोकळेपणाने सोडवलाही गेला. मैत्री फुलते ती याच गोष्टींमुळे!

बुधवार, १९ ऑगस्ट : शेवटचे पोहणे, एक स्वीडिश स्वप्न आणि परतीचे विमान

आठ वाजता उठलो आणि हॉस्टेल मधील स्विमिंग पूलमध्ये कोस्टा रिकातले शेवटचे पोहून घेतले. तीन आठवड्यांत ज्या ज्या पाण्यात उडी मारता आली त्या सगळ्यांची उजळणी त्या एका पूलमध्ये झाली :  उविताचा धबधबा, केपोसचा infinity pool, ला वाका बीच, रिओ सेलेस्तेची निळी नदी, चोयीनचे उकळते झरे. जलदेवी नमो नमः, शेवटचा नमस्कार.

हॉस्टेलमधील पूल 

चेक-आऊट करून कॉमन एरिया मध्ये पुस्तक वाचत बसलो. फ्लाईट संध्याकाळी सातची होती, पण "तीन-चार तास आधी जा, ट्रॅफिक असते" असे सगळ्यांनीच बजावल्यामुळे मी दोन वाजताच उबर केली.

बरोबर हॉस्टेलमधला स्वीडिश मित्र हॅम्पस होता. गंमत अशी की तो स्वीडनला यथेच्छ शिव्या देत होता आणि अमेरिकेत, साउथ कॅरोलायनाला, शिफ्ट झाला होता. त्याचा व्यवसाय, त्याचे "अमेरिकन ड्रीम" आणि स्वीडनला त्याच्या मते लागलेली उतरती कळा, हे सगळे त्याच्या तोंडून ऐकणे रंजक होते. त्याच्या मते तिथे सांस्कृतिक बदल फार वेगाने झाला आहे; निर्वासितांना मिळणाऱ्या सुविधा, स्थानिकांवरचा कराचा बोजा आणि व्यवसायातले अडथळे, या तिन्हींना कंटाळून त्याने देश सोडला.

मी मुख्यतः ऐकत होतो. नेदरलँड्समध्ये राहणाऱ्या माणसाला हे मुद्दे नवीन नाहीत; तिथेही अगदी हेच वाद, हेच शब्द आणि हेच आवाज ऐकू येतात, फक्त भाषा डच असते. यावर माझे स्वतःचे मत काय, हा वेगळ्या ब्लॉगचा विषय आहे. पण एक निरीक्षण नोंदवण्यासारखे आहे : कोस्टा रिकाच्या विमानतळाकडे जाताना एक स्वीडिश माणूस अमेरिकेत स्थलांतर का करतोय हे मला समजावून सांगत होता, आणि त्याच रस्त्यावर निकाराग्वाहून आलेले मजूर काम करत होते. "स्थलांतर" हा शब्द कोणाच्या तोंडी आहे यावर त्याचा अर्थ किती बदलतो, हे त्या दहा मिनिटांत नीट कळले.

विमानतळावर बसल्या बसल्या तीन आठवड्यांची उजळणी सुरू झाली.

समारोप : अमेरिकेचे श्रीमंत कोकण

३० जुलै ते १९ ऑगस्ट. तीन आठवडे. एक देश. मागे वळून बघताना ती एक सलग गोष्ट वाटते.

सॅन होजेपासून सुरुवात झाली. विमानतळावरची दोन तासांची वाट (पाहणे), चिली-ग्वारोचे झिणझिण्या आणणारे शॉट्स आणि "मेर्कादो सेंट्रल" नावाचा तो तुळशीबागेसारखा चक्रव्यूह. तिथे मला कोस्टा रिकाची पहिली ओळख एका छोट्याशा कापडी कॉफी-गाळण्यात सापडली.

मग ड्रेक बे आणि कोरकोवादो : जगातल्या तीन टक्के जैवविविधतेने भरलेला तो द्वीपकल्प. तिथे अकेशियाचे झाड आणि मुंग्या यांच्यातले परस्परसहकार्य बघून जे शिकलो, ते या अख्ख्या ट्रिपचे सूत्र ठरले : इथे प्रत्येक जीव कुठल्या ना कुठल्या धाग्याने दुसऱ्याशी बांधलेला आहे.

मग उविता आणि केपोस : देवमाशाची शेपटी, झिपलाईनवरून केलेले उड्डाण, फोडलेल्या नारळाचे पाणी आणि रात्री रंगलेली वसाहतवादावरची चर्चा. तिथे "पुरा विदा" हा शब्द नुसता ऐकला नाही, वापरायलाही शिकलो.

मग ला फोर्तुना : न दिसलेला ज्वालामुखी, पाण्याखाली गाडलेली दोन गावे आणि जो रंग प्रत्यक्षात "नाहीच" अशी नदी. तिथे कळले की आपण जे बघायला जातो ते नेहमीच मिळत नाही, पण त्याऐवजी जे मिळते ते जास्त टिकाऊ असते.

मग मोंतेवेर्दे : युद्धाला नकार दिलेल्या काही कुटुंबांनी वसवलेले गाव, ढगांतून पाणी पिणारे जंगल आणि एक नामशेष झालेला केशरी बेडूक. तिथे कळले की काही ठिकाणे फक्त कुणाच्या तरी ठाम "नाही"मुळे टिकून राहिली आहेत.

आणि शेवटी पुन्हा सॅन होजे : तेच हॉस्टेल, तीच रिसेप्शन, तेच चेहरे. फक्त आता ते "अरे, तू परत आलास!" म्हणत होते. वर्तुळ पूर्ण झाले.

कोस्टा रिका मला अगदी  पश्चिम भारतासारखा. वाटला आणि त्यातही विशेषतः कोकणासारखा.

विषुववृत्तीय दमट हवामान, अफाट प्राणी-पक्षी संपदा, हातावर पोट असणारी कष्टकरी गावाकडची माणसे, होम-स्टेमधले आपुलकीचे वातावरण, नारळाचे पदार्थ, ताजी फळे, ताज्या भाज्या, सर्वत्र हिरवाई. पण त्याचबरोबर : परदेशी माणूस दिसला की दर वाढवण्याची वृत्ती, वेळेवर कामे न होण्याची सवय आणि तो निवांत "सुशेगाद"पणा. खरे तर "सुशेगाद" या शब्दाला "पुरा विदा" हे चपखल भाषांतर आहे. (हा वाक्प्रचार इथे लोकप्रिय झाला तो १९५६ सालच्या एका मेक्सिकन सिनेमामुळे, असे म्हणतात. सिनेमा फार चालला नाही, पण त्यातला हा शब्द अख्ख्या देशाची ओळख बनून बसला.)

आणखी काही तपशील या देशाबाबत नोंदवण्यासारखे :

• सायकलचा वापर जवळजवळ नाही. नेदरलँड्समधून येणाऱ्या माणसाला ही गोष्ट सर्वात आधी खटकते.
• उबर स्थानिक लोकसुद्धा टॅक्सीपेक्षा आणि चालण्यापेक्षा सुरक्षित मानतात.
• छोट्या गावांत मोटारसायकल चालवणाऱ्या बायका सर्रास दिसतात (पुरुषांपेक्षा खचितच जास्त).
• अनेक सार्वजनिक ठिकाणी मोकळ्या हवेत सुद्धा धूम्रपान करण्यास मनाई आहे आणि सर्व लोक काटेकोरपणे त्याचे पालन करतात ! हा अतिशय सुखद धक्का होता. 
• नळाला येणारे पाणी थेट पिता येते; मध्य अमेरिकेत ही दुर्मिळ चैन आहे.
• आणि १९४८ पासून या देशाला सैन्य नाही. जगाच्या ०.०३ टक्के भूभागावर जगातली सुमारे ५-६ टक्के जैवविविधता सांभाळणारा हा देश, वीज जवळजवळ पूर्णपणे नवीकरणीय स्रोतांतून (renewable energy) मिळवतो.

पण या सगळ्या उदात्ततेला दारिद्र्य छेद देऊन जाते... (पुल "अंतू बर्वा" मधे म्हणतात तसे)

बऱ्याच ठिकाणी स्थानिक लोक आपले अख्खे आयुष्य युरोपियन आणि अमेरिकन पर्यटकांची सेवा करण्यात घालवतात. महागाई प्रचंड आहे आणि आर्थिक दरी त्याहून जास्त. ज्या ला फोर्तुनाच्या हॉट-स्प्रिंग रिसॉर्टमध्ये एका रात्रीचे भाडे स्थानिक माणसाच्या महिन्याच्या पगाराएवढे असते, त्याच रिसॉर्टच्या मागच्या दाराने त्याच माणसाची मुलगी कामाला जाते. मुबलक संसाधने असूनही ती कोणाच्या हातात आहेत, हा प्रश्न इथेही तसाच शिल्लक आहे.

हे लिहिताना थोडे अपराधी जरूर वाटते, कारण त्या यंत्रणेत तीन आठवडे मीही एक ग्राहक होतो.

पण म्हणूनच मंत्रा-ट्रेलवरचा तो हात मला महत्त्वाचा वाटतो. तो मागतो आहे की देतो आहे, हा प्रश्न कोस्टा रिकाला विचारला तर उत्तर दोन्ही आहे. हा देश भरभरून देतो : जंगल, फळे, पाणी, ऊब, माणसे. आणि त्याच वेळी तो काहीतरी मागतोही आहे. आपल्यासारख्या येऊन-जाणाऱ्या पाहुण्यांकडून थोडी नजर, थोडा आदर आणि त्याच्या हिरवाईमागच्या माणसांची थोडी दखल...

तीन आठवड्यांत मी बरेच काही घेतले. निदान ही दखल तरी मागे ठेवून यावी, म्हणून हे सहा भाग लिहिले.

पुरा विदा ! (हे जीवन सुंदर आहे)

(समाप्त) 

कोस्टा रिका ५ : मोंतेवेर्देचे ढगांत हरवलेले जंगल आणि चीज बनवणारे शांतिदूत

 

कोस्टा रिका सहल : अमेरिकेचे श्रीमंत कोकण !

Scarlet Macaw 

शुक्रवार, १४ ऑगस्ट : जीप-बोट-जीप : ला फोर्तुना ते मोंतेवेर्दे

सकाळी ७:५० ला पिक-अप होता. आजही पावसाने चांगलाच जोर लावला होता. कदाचित रात्रीपासून थांबलाच नसेल. 

ला फोर्तुनाहून मोंतेवेर्देला जाण्यासाठी "जीप-बोट-जीप" नावाचा एक अजब पण अत्यंत शहाणा प्रकार आहे. गंमत अशी की या नावातली "जीप" ही खरे तर मिनीव्हॅन असते; पण "व्हॅन-बोट-व्हॅन" म्हटले तर साहस कमी वाटेल आणि तिकीट स्वस्त द्यावे लागेल, हे पर्यटन-व्यवसायाला चांगले माहीत आहे.

या प्रवासाचे कारण भूगोलात आहे. ला फोर्तुना आणि मोंतेवेर्दे यांच्यामधे  लेक अरेनाल आडवा येतो. त्याला वळसा घालून रस्त्याने गेल्यास तीन-चार तास सहज जातात. पण तलाव आडवा कापला तर वीस-पंचवीस मिनिटांत पलीकडचा किनारा. म्हणजे एका बाजूने जीप, मग बोट आणि पलीकडे पुन्हा जीप. १९७९ साली धरणाने जो तलाव तयार केला, त्यानेच पुढे एक नवा "जलमार्ग" तयार करून दिला, असे म्हणता येईल.

बोटीतून अरेनाल लेक क्रोस करताना 

वाटेत एका फार्मच्या फाटकावर "पेराल तिथे उगवेल" या अर्थाचे ब्रीदवाक्य लिहिलेले दिसले. या भागाबद्दल हे अजिबात अतिशयोक्त नाही. ज्वालामुखीय माती, वर्षभर पडणारा पाऊस आणि सौम्य तापमान, या तिघांच्या संगनमताने इथे काहीही रुजते. आपल्याकडे "पेराल ते  उगवेल" हे नैतिक सुभाषित आहे; इथे ते कृषिविषयक वस्तुस्थिती आहे. अक्षरशः सगळीकडे हिरवे आणि काहीवेळा तर झाडांवर सुद्धा इतर झाडे उगवली होती...

मोंतेवेर्दे आले आणि पहिली जाणीव झाली ती वाऱ्याची. कॅरिबियन समुद्रावरून येणारे व्यापारी वारे (trade winds) डोंगररांग ओलांडताना इथे अक्षरशः शिट्ट्या वाजवत जातात. याचे गाव "मोंते-वारा-दे" असेही ठेवायला हरकत नाही.  नावात "हिरवा डोंगर" आहे, पण अनुभवात "वारा" आहे. (verde म्हणजे स्पॅनिश मधे हिरवा रंग आणि monte म्हणजे डोंगर)

फक्त हिरव्या कुंचल्याने काढलेले (निसर्ग) चित्र 

हे कोस्टा रिकातले थंड हवेचे ठिकाण. इथे उभे राहिल्यावर माथेरान किंवा महाबळेश्वरची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही : तेच धुके, तीच थंडी, तेच निसरडे रस्ते आणि तीच "आत्ता ऊन होते, आत्ता नाही" ही ढगांची लहर.

माझे हॉस्टेल La Suerte  म्हणजे "नशीब". मागच्या भागात "ला फोर्तुना" म्हणजे (चांगले) नशीब आणि आता "ला सुएर्ते" म्हणजेही नशीब. या हॉस्टेलचे थोडक्यात वर्णन:  लाकडी बांधकाम, कुटुंबाने चालवलेले, नाश्त्याची सोय, मोठ्ठी लिविंग रूम, TV, सोफा आणि सुंदर view असलेली बाल्कनी. होस्टेलवर चेक इन करून थोडा अराम केला.

हॉस्टेलमधील बाल्कनी 

जवळच्या "सोडा"मध्ये जेवायला गेलो. तिथे भिंतीवर मस्त quotes लावलेले होते आणि योगायोगाने आमच्या धबधब्याच्या ट्रिपमध्ये बरोबर असलेली फ्रेंच मुलगी तिथेच भेटली. मग एकत्रच जेवण, आणि एकमेकांचे ट्रिपचे किस्से ऐकत-ऐकवत वेळ मजेत गेला. प्रवासात ओळखी अशाच होतात : एकदा भेटलेली माणसे तीनशे किलोमीटर पुढे पुन्हा भेटतात आणि एका क्षणात जुनी ओळख असल्यासारखे वाटू लागते.

Soda रेस्टॉरंट मधील फलक 

जेवण झाल्यावर सिटी सेंटरमध्ये चालत गेलो. ATM मधून पैसे काढले आणि फळे विकत घेतली : एक मोठ्ठी पपई, दोन पेरू आणि "मामोन चिनो" नावाचे एक लाल, केसाळ फळ. आपल्याकडे त्याला रामबुटान म्हणतात. स्पॅनिशमध्ये "मामोन चिनो" म्हणजे "चिनी मामोन", कारण ते मूळचे आग्नेय आशियातले आहे आणि इथे आयात होऊन इतके रुळले की आता स्थानिकच वाटते. बाहेरून बघितले तर एखाद्या लहान मुलाने रंगवलेला केसाळ राक्षस, आणि आत मात्र लिचीसारखा नाजूक गोडवा.

रामबुटान फळे उजव्या कोपऱ्यात खाली 

हॉस्टेलवर परत येऊन वामकुक्षी झाली.  संध्याकाळी टुरिस्ट सेंटरमध्ये चौकशीला गेलो : काय पाहायचे, काय टाळायचे. सल्ले चांगले मिळाले आणि अर्थातच शेवटी त्याच्यामार्फत "शटल" म्हणजे प्रायव्हेट गाडी बुक करावी असे सुचवले गेले. माझ्यासमोरच त्याने एका डच जोडप्याला अगदी व्यवस्थित बाटलीत उतरवले होते. डच माणूस पैशाच्या बाबतीत जगात सर्वात कठीण गिऱ्हाईक मानला जातो; तोच जर इथे विरघळत असेल तर आपली काय कथा, या विचाराने मी पुढचे प्रश्न फार जपून विचारले आणि त्याच्या ऑफर्स ना विनयाने नकार दिला. 

एका बारमध्ये कॉकटेल घेतले आणि गावात फेरफटका मारला. तिथल्या वेटरशी गप्पा झाल्या आणि त्याने मला "कासादो" या पदार्थाच्या नावाची गोष्ट सांगितली. हा पदार्थ मी गेले काही दिवस खात होतो त्यामुळे नावाबाबतीत माझी उत्सुकता चाळवली गेली होतीच:

कासादो (casado) म्हणजे स्पॅनिशमध्ये "विवाहीत पुरुष". आणि हा पदार्थ म्हणजे भात, बीन्स, प्लातानो-केळे, कोशिंबीर आणि थोडे मांस किंवा अंडे, सगळे एका ताटात. नाव कसे पडले? कॉफीच्या मळ्यांत काम करणाऱ्या मजुरांच्या जेवणाच्या सुट्टीत याचे रहस्य आहे.  ज्याचे लग्न झाले आहे अशा मजुराकडे बायकोने भरून दिलेला डबा असायचा, तो अर्थातच साग्रसंगीत असायचा आणि अविवाहित माणसाला मात्र खानावळीत जे मिळेल ते. त्यामुळे "पूर्ण जेवण" म्हणजे "विवाहित माणसाचे जेवण", म्हणजे कासादो.

म्हणजे इथे रेस्टॉरंटमध्ये "मला एक कासादो द्या" असे सांगणे म्हणजे तांत्रिकदृष्ट्या "मला एक नवरा द्या" असे मागणे. भाषाशास्त्रज्ञ या व्युत्पत्तीबद्दल साशंक आहेत, पण गोष्ट इतकी गोड आहे की खरी नसली तरी चालेल. आपल्याकडे "डबा" या शब्दातही नेमकी हीच भावना आहे, फक्त आपण तिला असे चावट नाव दिलेले नाही.

कॉकटेल 

हॉस्टेलवर येऊन पास्ता बनवून खाल्ला आणि उद्याच्या ट्रिपसाठी लवकर झोपलो.

शनिवार, १५ ऑगस्ट : ढगांच्या पोटातले जंगल

आजचा दिवस मोंतेवेर्दे क्लाउड फॉरेस्टचा.

हॉस्टेलकडून बुक केलेली शटल वेळेवर आलीच नाही. ७:३० चा स्लॉट बुक केलेला असल्याने धावपळ होईल असे वाटले होते पण उशीरा आलेली शटल बरोब्बर साडेसात वाजता पोचली.  आदल्या दिवशी टुरिस्ट सेंटरवाल्याच्या sales pitch ला मी बळी पडलो नव्हतो याचे समाधान आणि हवी असलेली शटल वेळेवर न आल्याचा राग, या दोन भावना एकाच वेळी बाळगणे अवघड होते.

formalities पूर्ण करून प्रवेश मिळाला आणि आत शिरलो.

हे जंगल जगप्रसिद्ध का आहे, हे आत गेल्यावर पाच मिनिटांत कळते. साधारण १४००-१८०० मीटर उंचीवर, जिथे कॅरिबियनकडून येणारे दमट वारे डोंगररांगेवर आदळतात आणि थंड होऊन त्यांचे ढगात रूपांतर होते, तिथे हे जंगल वसले आहे. इथे पाऊस वरून पडतो हे खरे, पण त्याहून जास्त पाणी झाडे ढगांतून थेट "पकडून" घेतात. पानांवर, फांद्यांवर, शेवाळ्यावर ढग अडकतो, थेंब होतो आणि खाली ठिबकतो. मराठीत याला "ढगजंगल" असे काहीतरी म्हणावे लागेल. इथे धुके ही हवामानाची लहर नाही, ती परिसंस्थेतली (ecosystem) एक अधिकृत जागा आहे. धुके नसेल तर हे जंगलच नाही.

cloud forest 

इथली पर्वतराजी हिरवीगार आहेच शिवाय वृक्ष "राजी" नसतानाही त्याच्यावर चढणारी आणि हात पाय पसरणारी अनेक बांडगुळे इथे आहेत आणि म्हणूनच इथले सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे एपिफाइट्स (शुद्ध मराठीत अधिपादप) : दुसऱ्या झाडावर वाढणाऱ्या वनस्पती. मुळे जमिनीत न घालता, फांदीवर बसून, हवेतून आणि पावसातून अन्नपाणी मिळवणारी ही मंडळी. मोंतेवेर्देत यांच्या जवळपास ८७८ जाती आहेत, म्हणजे इथल्या एकूण वनस्पतींपैकी जवळजवळ तीस टक्के. ऑर्किड्स तर पाचशेहून अधिक जातींची, आणि त्यातल्या चौतीस जाती तर जगाला इथेच पहिल्यांदा कळल्या. इथे प्रत्येक झाड म्हणजे एक चाळ आहे, आणि प्रत्येक फांदीवर भाडेकरू.

मी continental divide trail निवडली होती. या ठिकाणी एक भौगोलिक गंमत आहे : डोंगराच्या माथ्यावरची एक अदृश्य रेषा ठरवते की इथे पडलेला थेंब पॅसिफिक महासागरात जाणार की कॅरिबियनमध्ये. एकाच पानावर पडलेले दोन थेंब वेगवेगळ्या महासागरांत जाऊ शकतात. उभे राहिल्यावर काहीच जाणवत नाही; फक्त वारा जोरात असतो. पण पायाखालून जगाचे पाणी वाटले जात आहे ही कल्पना अंगावर काटा आणते.

एकट्याने चालताना मनात मिश्र भावनांची गर्दी होती, आणि त्यात प्रामुख्याने भीती होती. प्राणी दिसायलाही हवे होते आणि नकोही. पाऊस होताच, पण पांचो पांघरलेला असल्याने भिजायची भीती नव्हती; बिबट्या समोर आल्यास थिजायची भीती मात्र नक्कीच होती. या जंगलात जगातल्या सहाही मांजरजातींपैकी सगळ्या आढळतात. (हे मला नंतर कळले. आधी कळले असते तर मी काठीऐवजी झाड शोधले असते.)

जसजसे पुढे गेलो तसतसे इतर ट्रेकर्स दिसू लागले आणि मनावरचे दडपण उतरले. वाटेत एक लांब, मजबूत काठी मिळाली; ती हातात घेतल्यावर आत्मविश्वास एकदम दुप्पट झाला. काठीचा प्रत्यक्ष उपयोग शून्य असतो हे मला माहीत आहे, पण मानसिक उपयोग अफाट असतो.

या जंगलात अचानक लाल निळ्या बेडकाने दर्शन दिले, या बेडकाला निळी जीन्स घातलेला बेडूक असेही म्हटले जाते. हा विषारी असून याच्या अंगातून विष स्रवले जाते आणि येथील आदिवासी जमाती त्यांच्या बाणांच्या टोकावर लावण्यासाठी या विषाचा उपयोग करतात.  

poison dart frog (Blue jeans frog)

पाण्याजवळ खेकडे दिसले!  जंगलात, समुद्रापासून इतक्या उंचावर खेकडे बघणे हा एक वेगळाच अनुभव. मधूनमधून पक्षी दिसत होते आणि एक-दोन छोटे धबधबेही...

जंगलातील एक दृश्य 

त्या ट्रेलवरच्या प्रसिद्ध झुलत्या पुलावरून जाताना मात्र एक वेगळीच जाणीव झाली : आपण या जंगलात किती आत आलो आहोत, यापेक्षा "माणूस" या जंगलात किती आत आला आहे. आपण झाडांच्या डोक्यावरून चालण्यासाठी पूल बांधले आणि तेच पूल आता माकडांचीही सोय करत आहेत. 

ऐन जंगलात बांधलेला एक पूल 

आणि या जंगलाची गोष्ट सांगायची तर ती एका नामशेष झालेल्या बेडकाशिवाय पूर्ण होत नाही. इथे "गोल्डन टोड" नावाचा एक बेडूक राहायचा. नर चमकदार केशरी, जणू कुणीतरी रंगवून ठेवलेला; मादी काळसर-हिरवी, लाल ठिपक्यांची. फक्त चारेक चौरस किलोमीटर एवढाच त्याचा अख्खा संसार. १९६४ साली त्याचा शोध लागला. १९८७ साली एका प्रजननकाळात दीड हजारांहून अधिक बेडूक मोजले गेले. १९८८ साली दहा उरले. आणि १५ मे १९८९ रोजी एक एकटा नर दिसला तो शेवटचा! एल निन्योमुळे आलेला कोरडेपणा, बदललेले ढगांचे थर आणि "काईट्रिड" नावाची बुरशी, या तिघांनी मिळून काम तमाम केले. २००४ साली त्याला अधिकृतरीत्या नामशेष घोषित करण्यात आले.

हवामान बदलामुळे नामशेष झालेली पहिली प्रजाती म्हणून याच बेडकाचे नाव जगभर घेतले जाते. शास्त्रज्ञ यावर अजूनही वाद घालतात, पण एक गोष्ट निर्विवाद आहे : ज्या जंगलाचे रक्षण करण्यासाठी माणसांनी १९७२ साली राखीव क्षेत्र जाहीर केले, त्याच राखीव क्षेत्रात, कोणीही एकही झाड न तोडता, एक प्रजाती नाहीशी झाली. कुंपण घातले होते, पण हवामानाला आणि उत्क्रांतीला कुंपण नसते.

पंचवीस वर्षे धुक्यात हरवलेल्या या जंगलात फिरताना पायाखालच्या प्रत्येक डबक्याकडे मी जरा जास्तच वेळ बघत होतो. काहीही सापडणार नाही हे माहीत असूनही...

परत हॉस्टेलवर आलो तर माझ्याच खोलीत दोन स्विस मुली उतरल्या होत्या. ओळख करून घेतली आणि आम्ही एकत्र पपई खाल्ली, पेरूही संपले. (फळे) वाटून खाल्ल्याने ओळखी लवकर होतात, हा प्रवासातला अनुभव-सिद्ध नियम आहे.

नंतर Monteverde Art House या कलादालनाला भेट दिली. २०-२५ मिनिटे टेकड्या चढत, पावसात, मुख्य रस्त्याच्या कडेकडेने चालत जावे लागले. तिथे फोटो काढले आणि परत येताना एका भारतीय रेस्टॉरंटमध्ये मोठ्या कौतुकाने जाऊन चहा प्यायलो.

कला दालन 

सात हजार किलोमीटर दूर, ढगांत बुडालेल्या डोंगरावर, आल्याचा चहा. एकदम भारी वाटले! अर्थात कोस्टा रिका तिथल्या कॉफी साठी प्रसिद्ध आहे पण कॉफीचे आणि माझे वाकडे आहे, त्यामुळे उगाच प्रसिद्ध आहे म्हणून तोंड वाकडे करत कॉफी पिण्यापेक्षा आवडत असलेला देशी चहा पिणे मी पसंत केले.

भारतीय रेस्टॉरंट मधील अंतर्गत सजावट 

हॉस्टेलवर परतल्यावर आणखी दोन पाहुणे आले होते: एक माजुरडा ब्रिटिश मुलगा आणि एक हसरा अमेरिकन. अर्थातच अमेरिकन ब्रायनशी माझे जमले. तो सिॲटलचा असल्याने आमच्याकडे बोलण्यासारखे बरेच काही निघाले. आणि त्याचा प्रवास तर अफलातून होता : स्वतःची मोटारबाईक घेऊन टेक्सासमार्गे मेक्सिको, मग ग्वातेमाला आणि तसा तसा खाली येत तो कोस्टा रिकापर्यंत पोचला होता. मी बसच्या वेळापत्रकाशी झगडत होतो आणि हा माणूस अख्खा खंड चाकांवर मोजत होता.

रविवार, १६ ऑगस्ट : फुलपाखरी दिवस आणि डराव(नी) रात  

आजचा El Tigre चा ट्रेक रद्द झाला. पाऊस इतका झाला होता की ट्रेकच्या मार्गावर दरड कोसळली होती. "आज ट्रेक नाही" ही बातमी सांगताना तिथल्या माणसाच्या चेहऱ्यावर जे "इथे असे होतच असते" असे भाव होते, ते बघून मी वादच घातला नाही.

त्याऐवजी बटरफ्लाय गार्डनला गेलो.

फुलपाखरू सुंदर किती दिसते ...

तिथे मला सर्वात जास्त भावली ती फुलपाखरे नव्हेत, तर strangler figs  गळा दाबणारे अंजीर . या वनस्पतीची जगण्याची पद्धत भयंकर संयमी आणि तितकीच निर्दय आहे. एखादा पक्षी बी खाऊन झाडाच्या फांदीवर विष्ठा टाकतो, तिथे बी रुजते. मग ते रोप वरून खाली मुळे सोडते, ती जमिनीपर्यंत पोचतात, आणि हळूहळू यजमान झाडाला वेढून, आवळून, प्रकाशापासून तोडून टाकते. काही दशकांनी आतले मूळ झाड कुजून जाते आणि उरतो फक्त एक पोकळ, वेटोळ्यांचा मनोरा. स्पॅनिशमध्ये याचे नावच "मातापालो" म्हणजे "झाड-मारी", पण वेढे घालणाऱ्या या अंजिरा सारख्या झाडाला "जंजीर धारी अंजीर" म्हणावेसे वाटते.  

जंजीर आवळणारे अंजीर 

फुलपाखरे, झुरळे आणि कोळी यांची live प्रदर्शने ३-४ वेगवेगळ्या ग्रीन हाऊसेस मधून मांडली होती 

फुलपाखरू उद्यानातून बाहेर आलो तर समोर चक्क ब्रायन होता , त्याची मोटारबाईक घेऊन तो इथेच आला होता , पण २० डॉलर तिकीट असल्याने त्याने त्याचा प्लॅन बदलला आणि आम्ही त्याच्या बाईकवर बसून जवळ असलेल्या एका अगदी रँडम पॉईंट कडे निघालो. तिथे एक गंमत दिसली : एका वाकड्या झाडाचे आडवे मूळ चक्क एका छोट्या नदीवर पूल बनवून बसले होते. मेघालयातल्या "living root bridges" ची आठवण झाली. फरक इतकाच की तिथे माणसांनी मुळांना पूल व्हायला शिकवले आहे, आणि इथे झाडाने ते स्वतःच ठरवले होते.

"मुळात" असलेला पूल  

नाईट वॉक टूर हे आजचे मुख्य आकर्षण होते. टूर आठ वाजता सुरू होणार होती, पण मी चार-साडेचारलाच चालत निघालो. अंधार पडायच्या आत पोचावे म्हणून. वाटेत एका सोडामध्ये 'कासादो" चे जेवण केले.  दोन दिवसांपूर्वी ज्याच्या नावाची गोष्ट ऐकली होती, तो पदार्थ आता ताटात होता; आणि हो, तो खरोखरच एका पूर्ण संसाराइतका भरगच्च होता.

८ वाजताच्या टूरसाठी मी ६ वाजताच पोचलो होतो त्यामुळे मी आधीचा स्लॉट घेऊ शकतो असे रिसेप्शन वरील मुलीने  सुचवले , मात्र पाब्लो बद्दल खूप चांगले reviews वाचले असल्याने मला तोच गाईड हवा होता. म्हणून दोन तास तिथे वेळ काढला. फेऱ्या मारत, बाकावर चिंतन करत आणि souvenir शॉप मधील overpriced गोष्टी न्याहाळत.

पाब्लो एक नंबर गाईड होता. त्याच्यासाठी थांबणे worth ठरले. रात्रीच्या जंगलाचा नियम सोपा असतो : तुमचे डोळे निरुपयोगी असतात आणि गाईडचे डोळे हेच तुमचे डोळे. टॉर्चच्या झोतात त्याने जे दाखवले, ते दिवसा दहा वेळा त्याच वाटेने गेलो असतो तरी दिसले नसते.

• काचेचे बेडूक (glass frogs) जोडीने. या बेडकांची पोटाकडची कातडी इतकी पारदर्शक असते की खालून बघितल्यावर आतले हृदय, यकृत आणि आतडी दिसतात. निसर्गाने बनवलेले हे "transparent UI" आहे. आणि गंमत म्हणजे या जातींत नर अंडी उबवण्याची जबाबदारी घेतो, पानाखाली बसून त्यांची राखण करतो.
• एक विषारी साप आणि एक विंचू. विंचू शोधण्यासाठी पाब्लोने UV टॉर्च वापरला, कारण विंचवाची कवचे अतिनील प्रकाशात निळसर-हिरवी चमकतात. जंगलात लपून बसण्यात आयुष्य घालवायचे आणि नेमके UV खाली उजळून निघायचे, बिचारा विंचू !
• तुकान  सप्तरंगी चोचीचा पक्षी. ती अवाढव्य चोच बघून वाटते की तो पुढे कोसळेल, पण ती आतून पोकळ आणि हलकी असते. शिवाय ती शरीरातली उष्णता बाहेर टाकण्यासाठी रेडिएटरसारखी वापरली जाते. म्हणजे ती चोच म्हणजे फळ तोडण्याचे साधन, प्रदर्शनाची वस्तू आणि AC, तिन्ही एकत्र !
• आणि सर्वात मोठे बक्षीस : केत्साल (Quetzal) पक्ष्याची मादी.

हिरवा viper साप 

केत्सालबद्दल थोडे सांगायलाच हवे. तसे हे नाव टेक्निकल लोकांना अपरिचित नाही . Ubuntu या OS चे १२.१ version म्हणजेच Quantal Quetzal ! तर असा हा Quetzal पक्षी मायन आणि ॲझटेक संस्कृतींत  पवित्र मानला जात असे; त्याच्या लांब हिरव्या शेपटीची पिसे सोन्यापेक्षा मौल्यवान समजली जात आणि ती काढून घेतल्यावर पक्ष्याला सोडून देणे बंधनकारक होते, कारण त्याला मारणे हा गुन्हा होता. "केत्सालि" या शब्दाचा अर्थच "मौल्यवान, सुंदर". आजही ग्वातेमालाच्या चलनाचे नाव "केत्सालच" आहे म्हणजे तिथे शब्दशः पक्ष्यांनी खरेदी होते. आणि हा पक्षी पिंजऱ्यात फार काळ जगत नाही, त्यामुळे तो स्वातंत्र्याचे प्रतीक मानला गेला.

Tucan 

नर केत्सालची ती लांबलचक शेपटी पाहायला जगभरातले पक्षीनिरीक्षक  इथे तळ ठोकून बसतात. आम्हाला मादी दिसली. नर नाही याची जराशी रुखरुख वाटली, पण मग वाटले : ज्या पक्ष्याला ॲझटेकांनी देव मानला, त्याच्या घरातल्या कुणीतरी आम्हाला दर्शन दिले हे काय कमी आहे?

याशिवाय जंगलात असंख्य कीटक दिसले. काही अगदी वाळक्या काडीसारखे दिसणारे, काही शेवाळ्याचा तुकडा असल्यासारखे. निसर्गातली सर्वोत्तम कला ही "दिसण्या"ची नसून "न दिसण्या"ची आहे, हे रात्रीच्या जंगलात नीट कळते.

(स्वतःच्याच) काड्या करत असलेला किडा 

आणि शेवटी पाब्लोने टॉर्च एका फांदीवर रोखून सांगितले की इथे जगातले सर्वात छोटे ऑर्किड आहे. डोळे ताणून बघितल्यावर एक इवलेसे केशरी ठिपक्यासारखे फूल दिसले. मोंतेवेर्देत पाचशेहून अधिक ऑर्किड्स आहेत आणि त्यांतले काही एवढे लहान आहेत की भिंगाशिवाय ते फूल आहे की धुळीचा कण, हे कळत नाही. आपल्याकडे "फूल" या शब्दाला जी भव्यता चिकटलेली आहे, ती इथे एका क्षणात गळून पडली.

सर्वांत छोटे ऑर्किड 

रात्री उशिरा हॉस्टेलवर परत येऊन ब्रायनशी गप्पा आणि मग झोप.

सोमवार, १७ ऑगस्ट : चीज, शांतता आणि निरोप

आज घाई नव्हती. निवांत उठलो, निवांत नाश्ता केला. बस दुपारी अडीचला होती. पेरूचा केक खाल्ला. लाल पेरूच्या गराचे क्रीम वरून लावले होते. अप्रतिम चव होती.

पेरूचा केक 

आणि निघण्याआधी या गावाची खरी गोष्ट सांगायलाच हवी, कारण मोंतेवेर्दे हे नुसते जंगल नाही; ते एका नकाराचे फळ आहे.

१९४९ साली अमेरिकेतल्या अलाबामा राज्यातील फेअरहोप इथल्या क्वेकर (Quaker) समाजातल्या चार तरुणांना तुरुंगात टाकले गेले. गुन्हा : कोरियन युद्धासाठी सुरू झालेल्या सक्तीच्या लष्करी भरतीसाठी नाव नोंदवायला त्यांनी नकार दिला. क्वेकर हे कट्टर शांततावादी. युद्धासाठी शरीर द्यायचे नाही आणि युद्धासाठी कर भरायचाही नाही, ही त्यांची भूमिका.

चार महिन्यांनी ते सुटले आणि मग या समाजाने एक विलक्षण निर्णय घेतला : देशच सोडायचा. नोव्हेंबर १९५० मध्ये अकरा कुटुंबे, एकूण चव्वेचाळीस माणसे, आपली घरे आणि शेते विकून निघाली. काही विमानाने, काही बोटीने आणि काही चक्क ट्रक घेऊन जमिनीवरून, मेक्सिको आणि मध्य अमेरिकेतल्या कच्च्या रस्त्यांवरून खाली येत.

त्यांनी कोस्टा रिका का निवडला? कारण अगदी १९४८ साली, यादवी युद्धानंतर, या देशाने आपले सैन्यच बरखास्त केले होते. ज्या माणसांनी सैन्यात जायला नकार दिला म्हणून तुरुंग भोगला, त्यांनी राहायला असा देश निवडला ज्याला सैन्यच नाही. यापेक्षा सुसंगत निर्णय इतिहासात क्वचित सापडेल.

१९५१ साली ते इथे पोचले. तेव्हा इथे रस्ता नव्हता, वीज नव्हती; बैलगाडीने वर यावे लागे. त्यांनी सुमारे १४०० हेक्टर जमीन घेतली आणि तिचे नाव ठेवले "मोंतेवेर्दे" म्हणजे "हिरवा डोंगर". जमीन कुटुंबांमध्ये वाटली, पण डोंगरमाथ्यावरचे जंगल मात्र मुद्दाम तसेच ठेवले, कारण त्यांच्या पिण्याच्या आणि शेतीच्या पाण्याचे झरे तिथे होते. निसर्गप्रेमामुळे नाही, तर साध्या व्यावहारिक शहाणपणामुळे. पण याच निर्णयातून पुढे "मोंतेवेर्दे क्लाउड फॉरेस्ट रिझर्व्ह" जन्माला आले.

आणि उदरनिर्वाहासाठी त्यांनी काय सुरू केले? तर चीजचा कारखाना! दूध लवकर नासते आणि डोंगरावरून खाली न्यायला रस्ता नाही; पण चीज टिकते. १९५२ साली पहिली चीजची  batch निघाली, जेमतेम दीडशे किलो. आज तोच कारखाना दिवसाला काही टन चीज बनवतो.

म्हणजे : युद्धाला दिलेल्या नकारातून एक गाव जन्माला आले, पाण्याच्या काळजीतून एक जगप्रसिद्ध जंगल वाचले आणि रस्त्याच्या अभावातून एक चीज ब्रँड तयार झाला. या तिन्ही गोष्टी कोणीही ठरवून केल्या नव्हत्या !

नंतर १९७० च्या सुमारास जॉर्ज पॉवेल हे जीवशास्त्रज्ञ इथे संशोधनासाठी आले आणि त्यांनी या डोंगरात नक्की काय दडले आहे हे स्थानिकांना सांगितले. मूळ क्वेकरांपैकी एक असलेले विल्फर्ड "वुल्फ" गिंदोन जे गंमत म्हणजे कोस्टा रिकातले पहिले चेन-सॉ विक्रेते होते, त्यांचा दृष्टिकोन पूर्ण बदलला. झाड तोडून विकण्यापेक्षा ते उभे राहिले तर जास्त मौल्यवान आहे, हे त्यांना पटले. करवत विकणारा माणूस जंगल वाचवायला लागला, ही या गावातली सर्वात सुंदर कोलांटी - उडी.

पुढे १९८० च्या दशकात याच भागात आणखी एक गोष्ट घडली : स्वीडनमधल्या शाळकरी मुलांनी वर्गणी गोळा करून इथली जमीन विकत घ्यायला सुरुवात केली आणि त्यातून "बोस्के एतेर्नो दे लोस निन्योस" म्हणजे "मुलांचे चिरंतन जंगल" उभे राहिले. आज ते कोस्टा रिकातले सर्वात मोठे खासगी संरक्षित जंगल आहे. सात हजार किलोमीटर दूरच्या मुलांनी खाऊचे पैसे साठवून एका उष्णकटिबंधीय डोंगराचा तुकडा विकत घेतला, ही गोष्ट कुठल्याही परीकथेपेक्षा कमी नाही.

हे सगळे डोक्यात घेऊन मी बस स्थानकाकडे निघालो. आज पाऊस उघडला होता आणि सूर्य अधूनमधून तळपत होता , थोडे धुके सुद्धा कमी होते , त्यामुळे चालत बस स्टॉप कडे जाता जाता एक सुंदर फोटो मिळाला.

घाटरस्त्यातून दिसणारे विहंगम दृश्य 

हॅन्डल तुटलेली बॅग ओढत जाताना थोडे कष्ट पडले. पण मुद्दाम लवकर निघाल्यामुळे तिथे निवांत बसून बसची वाट बघता आली. जवळच्या बेकरीतून चीज-पॅटिससारखे पदार्थ आणून खाल्ले. मोंतेवेर्देला निरोप चीज खाऊनच द्यायचा, असे चीजची गोष्ट वाचून ठरवले होते.

बसला घाटात प्रचंड ट्रॅफिक लागले आणि ती अत्यंत निवांतपणे सॅन होजेला पोचली. पुन्हा त्याच जुन्या हॉस्टेलवर उतरलो. आतापर्यंत तिथल्या रिसेप्शनवरच्या सगळ्यांना मी ओळखीचा झालो होतो "अरे, तू परत आलास!" या स्वागतात प्रवासाच्या शेवटाची चाहूल होती. ३० आणि ३१ जुलै , शिवत ९-१० ऑगस्ट असे दोनदा मी इथेच उतरलो होतो. 

मोंतेवेर्देने मला काय दिले?  एक वेगळा विचार:

हे गाव काही माणसांनी "नाही" म्हटले म्हणून अस्तित्वात आले. युद्धाला नाही, सक्तीला नाही, आणि नंतर करवतीलाही नाही. आपण सहसा असे मानतो की जग "हो" म्हणणाऱ्यांनी घडवले आहे. पण इथल्या ढगांत उभे राहिल्यावर वाटते की काही ठिकाणे फक्त कुणाच्या तरी ठाम नकारामुळे टिकून राहिली आहेत.

(क्रमशः)

कोस्टा रिका ४ : "La Fortuna" चे नशीब आणि रिओ सेलेस्तेचा निळा "रंगारी"

कोस्टा रिका सहल : अमेरिकेचे श्रीमंत कोकण !

रिओ सेलेस्ते धबधबा 

सोमवार, १० ऑगस्ट : "नशीबवान" गावाकडे

सकाळी आठची बस. मी वेळेच्या अर्धा तास आधी स्थानकावर हजर. एस.टी. संस्कृतीत ट्रेक केलेल्या मध्यमवर्गीय माणसाला "बस चुकणे" या गोष्टीची जी उपजत भीती असते, ती सातासमुद्रापार गेल्यावरही जात नाही. पण इथे अजब प्रकार घडला : बस तब्बल तासभर उशिरा आली. मी अर्धा तास आधी आणि बस एक तास उशिरा,  म्हणजे दीड तास मी नुसता बाकावर बसून "आत्तापर्यन्त झालेली ट्रिप" यावर मुक्त चिंतन केले. दुसरीकडे विल्यम अगदी शेवटच्या क्षणी धावत आला आणि त्याची बस चुकता चुकता राहिली. मला वक्तशीरपणाचे बक्षीसही नाही मिळाले आणि ना विल्यमला  बेफिकिरीची शिक्षा!

चार-पाच तासांचा प्रवास होता. वाटेत एकच थांबा होता : साऱ्सेरो (Zarcero) नावाचे डोंगरातले टुमदार गाव. गावाच्या मध्यभागी गुलाबी-निळ्या रंगाचे चर्च आणि त्याच्या समोर एक बाग. पण ही साधीसुधी बाग नाही. इथे सायप्रसच्या झाडांना कात्री लावून चक्क प्राणी बनवले आहेत : हत्ती, माकडे, डायनॉसॉर, कमानी. या सगळ्याची सुरुवात १९६४ साली झाली, जेव्हा एव्हांजेलिस्ता ब्लांको नावाच्या पंचविशीतल्या एका तरुणाला नगरपालिकेने "एक बाग करून द्या" एवढेच सांगितले होते. त्याने कारंजे आणि फुलझाडे लावण्याऐवजी झाडांनाच शिल्पे बनवायला घेतले आणि पुढची साठ वर्षे तो त्याच झाडांची दाढी-कटिंग करत राहिला. २०२३ साली त्याचे निधन झाले, पण त्याची झाडे अजून वाढत आहेत. मराठीत याला "वृक्षशिल्प" म्हणता येईल, पण मला सारखे वाटत होते की हा माणूस म्हणजे झाडांचा न्हावी होता, आणि त्याचे गिऱ्हाईक कधीच "जरा मागे थोडे कमी करा" असे म्हणत नव्हते की थोडे सुद्धा हलत नव्हते.

छायाचित्र गुगल वरून साभार 

पुढचा रस्ता हिरव्या डोंगरांतून आणि धुक्यातून जाणारा. विल्यमने वाटेत माहितीचे डबे उघडायला सुरुवात केली : कोस्टा रिकात भूकंप हा हवामानाइतकाच नेहमीचा विषय आहे. देश थेट पॅसिफिक "रिंग ऑफ फायर" वर बसलेला आहे. कोकोस नावाची समुद्रतळाची प्लेट कॅरिबियन प्लेटच्या खाली सरकत जाते आणि त्या घर्षणातून खाली शिजणारा मॅग्मा वर वर येत राहतो. इतक्याशा देशात चारशेहून अधिक ज्वालामुखीय मुखे नोंदवली गेली आहेत, त्यातली वीसेक "गंभीरपणे" घ्यावी अशी. आपल्याकडे प्रत्येक जिल्ह्यात  एक(तरी) गड असतो, तसा इथे प्रत्येक जिल्ह्यात एक ज्वालामुखी.

वाटेत  केसादा गाव लागले. या भागातून जाताना दुधाच्या पॅकेटांचे बोर्ड सुरू झाले, कारण हा कोस्टा रिकाचा दुग्धपट्टा आहे . "दोस पिनोस" (Dos Pinos) ही इथली दुधाची सहकारी संस्था म्हणजे जणू कोस्टा रिकाची "अमूल" आहे. १९४७ साली पंचवीस दूध उत्पादकांनी सुरू केलेली ही संस्था आज देशातले बहुतांश दूध हाताळते. गावाचे नावच "केसादा", इथेच दुधाचा कारखाना आहे;  नावातच "केसो" (म्हणजे स्पॅनिशमधे "चीज") असलेले हे गाव आपल्या नावाला जागते.

ला फोर्तुना मध्ये पोचलो तेव्हा दुपार झाली होती. ऊन नव्हते कारण सूर्य ढगांआड गेलेला होता मात्र अतिशय दमट हवामान होते आणि खूप घाम येत होता. ला फोर्तुना गावाच्या नावाची गोष्ट खरोखरच अफलातून आहे. २९ जुलै १९६८ च्या सकाळी साडेसात वाजता, जवळजवळ साडेचारशे वर्षे शांत झोपलेल्या अरेनाल ज्वालामुखीने अचानक डोळे उघडले. काही दिवस चाललेल्या त्या उद्रेकात पंधरा चौरस किलोमीटर परिसर राख, दगड आणि लाव्ह्याखाली गाडला गेला, ८७ माणसे गेली आणि ताबाकोन, प्वेब्लो नुएव्हो आणि सान लुईस ही तीन गावे नकाशावरून पुसली गेली. ज्वालामुखीच्या दुसऱ्या बाजूला असलेल्या "एल बुरीओ" नावाच्या गावाला मात्र ओरखडाही आला नाही. लोककथेप्रमाणे यानंतरच त्या गावाने आपले नाव बदलून "ला फोर्तुना" म्हणजे "नशीबवान" असे ठेवले. 

दुसरी गोष्ट अशी की  हे  नाव त्याआधीच,  साधारण १९४८-५० च्या सुमारास बदलले गेले होते आणि तेही इथल्या सुपीक जमिनीमुळे. पण एका गावाला दोनदा नशीब लाभले, एकदा नावात आणि एकदा प्रत्यक्षात, आणि गंमत अशी की ज्या ज्वालामुखीच्या स्फोटाने तीन गावे संपवली, त्याच स्फोटाने या गावाला जगाच्या नकाशावर आणले. आधी शास्त्रज्ञ आले, मग फोटोग्राफर आले आणि मग पर्यटक आले, जे अजून जातच नाहीयेत.

"ला फोर्तुना" गाव खरोखरच "अति-touristy" दिसत होते. प्रत्येक दुसरे दुकान टूर विकत होते, प्रत्येक तिसरे कॉफी आणि प्रत्येक चौथे souvenir. अतिशय भूक आणि तहान लागलेली असल्याने रेस्टॉरंट शोधले:  "नटी मंकी" नावाची आइस-कॉफी ढोसली.

कोल्ड कॉफी पिताना  

चायनीज डम्पलिंग्ज मागवले.  जेवताना Lizano साल्सा मआवर्जून मागवला. कोस्टा रिका च्या खाद्य संस्कृतीचा हा एक अविभाज्य भाग आहे. मुळात Lizano हा ब्रँड आहे पण त्याने बनवलेला सॉस लिजानो साल्सा म्हणून देशभर प्रसिद्ध आहे आणि सगळ्या पदार्थाना चव आणण्यासाठी तो वापरला जातो !

बस फोटोही काफी है!

रेस्टॉरंट मध्ये माझ्या सामानाच्या ट्रॉलीच्या हॅन्डलने अखेरचा श्वास घेतला. "ला फोर्तुना"त पोचल्या पोचल्या माझ्या ट्रॉलीचे कमनशीब उफाळून आले, हा या गावाच्या "नशीबवान" नावावरचा पहिला विनोद.  उबरने जाऊन Airbnb वर सामान टाकले आणि आम्ही परत चालत चालत सिटी सेंटरला  आलो, अवघे अडीच किलोमीटर अंतर पण ढगाळ वातावरणामुळे चालायला काही वाटले नाही.

जाकुझी : खात्रीचा श्रमपरिहार !

पुढच्या काही दिवसांसाठी खाण्या-पिण्याची खरेदी केली, मोटरबाईक भाड्याने घेण्याचा प्रयत्न केला पण दुकान बंद होते. त्यामुळे परत चालतच Airbnb वर आलो.  घरी पास्ता करून खाल्ला आणि जाकुझीमध्ये पडून राहिलो. "दिवसाचा शेवट गरम पाण्यात", हा इथला अलिखित नियम आहे हे पुढच्या तीन दिवसांत कळणार होते.

मंगळवार, ११ ऑगस्ट : अरेनालचे दर्शन... म्हणजे धुक्याचे दर्शन

सकाळी आठची तिलारानची बस पकडली आणि अरेनालच्या जवळ एका फाट्यावर उतरलो.

इथे मला अगदी हरिश्चंद्रगड आणि पुरंदरची आठवण झाली. एस.टी.तून आळेफाट्याला उतरून पायथ्यापर्यंत तंगडतोड करावी लागते, किंवा कापूरहोळमार्गे गेल्यास पुरंदरसाठी चांगलेच चालावे लागते. इथेही तसेच : महामार्ग सोडून दोन किलोमीटर आत चालल्यावर मुख्य प्रवेशद्वार आले. कुठेही गेले तरी साधारणपणे डोंगराच्या पायथ्यापर्यंत आपल्याला चालावेच लागते. डोंगर स्वतःहून बस स्टॉपपर्यंत येत नाही.

मुख्य प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर विविध पायवाटा (ट्रेल्स) होत्या आणि त्यांना चक्क नंबर दिले होते. आम्ही सर्वात लांबची निवडली, कारण फलकावर लिहिले होते की तिथून "सुंदर दृश्ये" दिसतात. फलकावर हे लिहिणाऱ्याने "जर धुके नसेल तर" ही तळटीप टाकायला हवी होती!

सुरवात ...

पायवाट व्यवस्थित होती, दिशादर्शक बाण होते. जंगलातून जाताना सरडे दिसले, त्यातला एक तर आमचा पाठलागच करत होता, बहुधा तो त्या ट्रेलचा unofficial गाईड असावा. सुंदर झाडे, पक्ष्यांचे आवाज, माकडांचे आवाज. पण गाईडशिवाय त्यांना spot करणे जमले नाही. आवाज ऐकू येत होते पण मालक दिसत नव्हते, जणू अख्खे जंगल podcast स्वरूपात चालू होते.

निळ्या शेपटीचा सरडा 

आम्ही शक्य तितके शांतपणे चालत होतो, जेणेकरून जंगलाचे आवाज ऐकू यावेत. पण काही मंडळी पर्यटक म्हणून आली होती आणि काही influencers स्वतःचा प्रभाव दाखवण्याच्या नादात बुद्धीचा अभाव दाखवत होते. त्यांची दृष्टी जंगलाकडे नव्हती, तर "जंगल background वर आपण कसे दिसतो" याकडे होती. जंगल त्यांच्यासाठी एक wallpaper होते आणि ते स्वतः त्या wallpaper वरचे notification.

धुक्यात हरवलेला "अरेनाल" 

ट्रेलच्या सर्वोच्च बिंदूवर पोचूनही ज्वालामुखीचे मुख काही दिसले नाही. धुक्याने त्याला पूर्ण गुरफटून टाकले होते. त्याच्या ज्वाला आणि धूर मात्र धुक्याच्या रूपात भरपूर दिसले, म्हणजे "जे मागितले ते नाही, पण त्याच वजनाचे दुसरे काहीतरी" अशी निसर्गाची डिलिव्हरी.

अरेनाल ट्रेक मधील सर्वोच्च बिंदूवरून दिसणारे दृश्य 

तसे पाहिले तर अरेनाल आपल्याला दर्शन देत नाही ही तक्रार जगभरातल्या पर्यटकांची आहे. २०१० च्या ऑक्टोबरपासून हा ज्वालामुखी विश्रांतीच्या अवस्थेत आहे, त्यामुळे रात्री लाव्हा वाहताना बघण्याचे दिवस संपले. पण त्याचा सुबक शंकूचा आकार, जो शे-दीडशे फोटोंत तुम्ही पाहू शकता, तो बघायला मात्र नशीब लागते. आणि गंमत म्हणजे भूगर्भशास्त्राच्या हिशोबात हा ज्वालामुखी अवघा सात हजार वर्षांचा, म्हणजे कोस्टा रिकातला सर्वात तरुण. सात हजार वर्षांच्या तरुणाने चारशे वर्षे झोप काढली आणि जागा झाल्यावर बेचाळीस वर्षे धिंगाणा घातला. वयाच्या मानाने वागणे हे ज्वालामुखींनाही जमत नाही!

आम्ही तेथील viewpoint वर पटकन फोटो काढून काढता पाय घेतला. शेवटची बस पाच वाजता असल्याने आणखी एक ट्रेल करायचे ठरले, जी मुख्य प्रवेशद्वाराच्या विरुद्ध बाजूला होती. तिथे जाताना एका मोकळ्या सरळसोट रस्त्यावर भरपूर फोटोशूट झाले.

हा माझा मार्ग एकला 

 तासभर चालूनही ट्रेलची काही चिन्हे दिसेनात. मग हळूहळू लक्षात आले : आपली वाट चुकली.

परत येऊन प्रवेशद्वारापाशी ब्रेक घेतला, पाणी-बिस्किटे खाल्ली. तेवढ्यात एका अमेरिकन जोडप्याची अडचण दिसली : एक अमेरिकन तरुण धावत धावत मेन गेटपाशी आला , त्याची बायको ट्रेलवर कुठेतरी पडली होती आणि तिला नीट चालता येत नव्हते. विल्यमने स्पॅनिशमध्ये रुग्णवाहिका आणि नॅशनल पार्क मॅनेजरशी बोलणी सुरू केली आणि मी त्या अमेरिकन  माणसाबरोबर पुन्हा ट्रेलवर गेलो. प्रत्यक्षात रुग्णवाहिकेची गरज नव्हती असे लक्षात आले.  मी hiking साठी उचललेल्या काठ्या बरोबर होत्या, त्यांच्या आधाराने ती व्यवस्थित चालू शकत होती. डोंगरात काठी हे सर्वात कमी किमतीचे आणि सर्वात जास्त उपयोगाचे उपकरण आहे यावर माझा विश्वास पुन्हा दृढ झाला. 

ट्रेल वरून परत येताना अनपेक्षितपणे एक प्राणी दिसला. दिवसभर (फक्त) आवाज ऐकवून छळणाऱ्या जंगलाने अखेर एक भेटवस्तू दिली.

White nosed coati (पांढऱ्या नाकाचे मुंगूस) ने आम्हाला दर्शन दिले. हा प्राणी रकूनच्या घराण्यातील आहे आणि तो प्रामुख्याने फळे , कीटक आणि छोटे प्राणी खातो. coati चे नेमके मराठी भाषांतर होऊ शकत नाही कारण हा प्राणी मुख्यत्वे मध्य अमेरिकेत आढळतो, त्याचे स्पॅनिश नाव pizote असे आहे. दिसायला मुंगसासारखा दिसला म्हणून त्याला आपण पांढऱ्या नाकाचे मुंगूस म्हणूया. 

पांढऱ्या नाकाचे मुंगूस 

आता योग्य रस्ता माहीत असल्याने त्या दुसऱ्या ट्रेलसाठी पाय ओढत निघालो, कारण पाय खरोखर दमले होते. या वाटेवर भरपूर पेरूची झाडे होती. इतर ओळखी अनोळखीची फळझाडे सुद्धा होती. निसर्गात निसर्गाविषयी गप्पा करत चाललो होतो. चालत असताना ज्यांना मदत केली होती तेच अमेरिकन जोडपे जीपमधून गेले आणि "enjoy the hike!" असे ओरडून त्यांनी आम्हाला लिफ्ट न देता आमचे morale मात्र लिफ्ट केल्यासारखे दाखवले. उपकाराची परतफेड शुभेच्छांच्या स्वरूपात, हे अगदी corporate feedback सारखे होते.

या ट्रेलवर आम्ही पुन्हा एकदा माती खाल्ली, रस्ता  चुकवून ! lookout साठी लांबचा रस्ता  निवडला आणि  स्वतःचीच दमछाक करून घेतली. पण त्यानंतर दिसलेले दृश्य मात्र सगळे श्रम विसरायला लावणारे होते. लेक अरेनाल आणि त्यातली बेटे. निळसर पाणी आणि त्यावर तरंगणारे हिरवे ठिपके.

लेक अरेनाल 

आणि या तलावालाही एक गोष्ट आहे. मूळचा हा एक छोटासा नैसर्गिक तलाव. १९७९ साली सांग्रेगादो धरण पूर्ण झाले आणि तो तलाव तिप्पट होऊन कोस्टा रिकातला सर्वात मोठा तलाव झाला, पंच्याऐंशी चौरस किलोमीटर. पण या प्रकल्पाची किंमत कुणालातरी मोजावी लागली : अरेनाल आणि त्रोनादोरा ही दोन अख्खी गावे पाण्याखाली गेली. सुमारे अडीच हजार माणसांना घरे, शाळा, चर्च आणि अगदी त्यांच्या पूर्वजांच्या कबरीही सोडून वर डोंगरावर नव्या गावात जावे लागले. आज हा तलाव देशाच्या वीजनिर्मितीत मोठा वाटा उचलतो. आम्ही ज्या नितळ निळ्या पाण्याकडे बघून "वा!" म्हणत होतो, त्याच्या तळाशी दोन गावांची आठवण झोपली आहे. जणू काही मध्य अमेरिकेतील द्वारकाच ! ( दोन गावे  म्हणून द्वा-रका म्हटले हे चतुर वाचकांच्या लक्षात आले असेलच) डोंगरातले सौंदर्य बघताना खाली काय गाडले गेले आहे हे विचारायची सवय आपल्याला नसते.

लेक अरेनाल कडे पाहण्याचा अजून एक lookout 

पाचच्या बससाठी झपझप पावले टाकत फाट्याकडे निघालो. विल्यम पळत होता, मी गुडघा अजून पूर्ण बरा झालेला नसल्याने भराभर चालत होतो. वाटेत एक साप आडवा गेला आणि त्याने माझ्या चालण्याच्या वेगाचा प्रश्न आपोआप वाढवला. 

ही चाल तुरुतुरु 

 ४:५७ ला बस स्थानकावर पोचलो. हुश्श केले आणि बसची वाट पाहू लागलो. साडेपाच वाजले तरी बस आली नाही. शेवटी विल्यमने एका स्कूल बस वाल्याला विनंती केली आणि तो आम्हाला ला फोर्तुनाला सोडायला तयार झाला, अर्थात पैसे घेऊन. आयुष्यात कधीतरी शाळेची बस चुकवण्याचे स्वप्न बघितले होते, इथे उलट शाळेच्या बसने वाचवले. एका "सोडा" रेस्टॉरंटमध्ये जेवण करून Airbnb वर परतलो आणि जाकुझी मधे दमलेल्या पायांना ऊब दिली.

बुधवार, १२ ऑगस्ट : रिओ सेलेस्ते, म्हणजे निळ्या रंगाचा वैज्ञानिक कट

आजचा दिवस रिओ सेलेस्ते म्हणजे "आकाशी नदी"चा. सकाळी ८ वाजताच Airbnb वर टूर कंपनीची गाडी घ्यायला अली होती. एक एक पर्यटकाला उचलत उचलत गाडी अखेर तेनोरिओ वोल्कॅनो नॅशनल पार्क कडे धावू लागली.

वाटेत  अननसाची अफाट शेते लागली. रांगेत लावलेली, टोकदार पानांची, जमिनीलगतची ती झाडे बघून एखाद्या हिरव्या लष्कराची परेड चालल्यासारखे वाटत होते. कोस्टा रिका हा जगातला अननसाचा क्रमांक एकचा निर्यातदार देश आहे; जागतिक व्यापारातला जवळजवळ निम्मा अननस इथून जातो आणि युरोपात विकल्या जाणाऱ्या दहापैकी आठ-नऊ अननस याच मातीतले असतात. "MD2" किंवा "गोल्डन" जातीचा अननस म्हणजे या देशाचा गोड राजदूत.

अननसाचे शेत 

आमच्या गाईडने एक अवाढव्य जुने झाड दाखवण्यासाठी गाडी मधे थांबवली. तिथे अर्थात छोटेखानी फोटोशूट झाले.

४०० वर्ष जुने झाड 

थोडे पुढे गेल्यावर मालेकू आदिवासी टोळीचा परिसर लागला. कोस्टा रिकातली ही सर्वात लहान आदिवासी जमात, अवघी सहाशे-आठशे माणसे. त्यांची भाषा "मालेकू हाईका", म्हणजे "आपल्या लोकांची बोली", चिब्चन भाषाकुळातली आणि आज गंभीरपणे धोक्यात आलेली. स्पॅनिश येण्यापूर्वी त्यांचा प्रदेश अरेनालपासून रिंकोन दे ला व्हिएहा पर्यंत पसरलेला होता; आज तो काही हजार हेक्टरवर आला आहे आणि त्यातलाही मोठा भाग "बाहेरच्या" लोकांच्या ताब्यात आहे. अरेनाल आणि रिओ सेलेस्ते ही दोन्ही ठिकाणे त्यांच्यासाठी पवित्र आहेत. त्यांच्या एका कथेनुसार धबधब्यात पूर्वी सोन्याचे नैवेद्य टाकले जात, म्हणून आजही तिथे सोन्याचे दागिने घालून पोहू नये असे सांगतात. एका सान होजेच्या "तिको"ने ही सूचना ऐकली नाही आणि त्याची सोन्याची साखळी नदीने कायमची ठेवून घेतली, अशी गोष्ट सांगितली जाते. मला हे ऐकून बरे वाटले, कारण माझ्याकडे (गमावण्यासारखे) सोने नव्हते.  

तिको म्हणजे काय असा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल तर : कोस्टा रिकन लोक स्वतःला "तिको" म्हणवून घेतात. स्पॅनिशमध्ये एखाद्या शब्दाचे लाडाचे लघुरूप -ito ने होते, पण हे लोक -tico वापरतात. उदा.  momentito ऐवजी momentico. मराठीमध्ये याला तितकेसे नियम नाहीत कारण दूध शब्दाचे लाडाचे रूप "दुदू" होते तर अभिजीत चे "अभ्या"! आणि आणखी लाडाने कोण कोणाला कसे हाक मारेल याचा (पुण्यात) काही नेम नसतो. असो,  या एका सवयीवरून शेजारी देशांनी  दिलेले टोपणनाव कोस्टा रिकन लोकांनी अभिमानाने स्वतःच्या ओळखीत बदलले आहे.

धबधब्याचा hike जंगलातून होता. आमचा गाईड अतिशय उत्साही आणि स्पॅनिशचा कट्टर पुरस्कर्ता होता. बरीच माहिती तो फक्त स्पॅनिश मधे सांगत होता , विल्यम मला गरजेनुसार भाषांतर करून सांगत होता. गाईडने  hike दरम्यान आम्हाला अनेक विशेष झाडे दाखवली:  "किडनी स्टोन प्लांट" हे पहिले ! स्पॅनिशमध्ये तिचे नावच "चांका पिएद्रा" म्हणजे "दगड फोडणारी". मूतखड्यावर तिचा काढा घेतात असे सांगितले. लगेच पुढे नैसर्गिक डास-प्रतिबंधक पाला दाखवला, जो चोळून अंगाला लावायचा.  तेथील जंगलातील माकडे म्हणे हाच पाला त्यांच्या हाता-पायाला चोळतात. एका तासात मला एक औषधालय आणि एक ओडोमॉस मोफत मिळाले होते. खडकावर उगवलेले पिंपळासारखे झाड बघून पुण्यातल्या जुन्या वाड्यांच्या भिंतींची आठवण झाली. पुढे एका फांदीवर विषारी साप दाखवला आणि एका ठिकाणी जमिनीवर टारँटुला नावाचा  केसाळ कोळी. दोघांनाही आम्ही योग्य आदरयुक्त अंतरावरून नमस्कार केला.

टारँटुला कोळी 

आणि मग तो धबधबा दिसला ज्याचे दर्शन घेण्यासाठी सगळे या ट्रेक वर आले होते.. साधारण तीस मीटर उंचीवरून कोसळणारा आणि खाली एका अशा रंगाच्या डोहात पडणारा, जो रंग खरा वाटत नाही. फोटोत तो edited वाटतो आणि प्रत्यक्षात तो fake वाटतो. निसर्गाने इतका saturated रंग वापरणे हे जरा अतिच झाले असे मला वाटले.

रिओ- सेलेस्ते धबधबा 

पण खरी गंमत पुढे होती : दोन नद्यांचा संगम!  रिओ बुएनाव्हिस्ता ही नदी रंगहीन. केब्रादा आग्रिया ("आंबट ओहोळ") हा ओहोळही रंगहीन, पण ज्वालामुखीय वायूंमुळे प्रचंड आम्लधर्मी. दोघे एकत्र येतात आणि पुढे जाणारे पाणी अचानक आकाशी निळे होते. या संगमाच्या जागेला स्पॅनिशमध्ये "एल तेञिदेरो" (El Teñidero) म्हणतात, म्हणजे "रंगाऱ्याचा घाट". नाव इतके चपखल आहे की त्यावर आणखी काही बोलण्याची गरजच नाही.

निळी नदी 

आमच्या गाईडने सांगितले की हे अल्युमिनियम सल्फेटच्या रासायनिक अभिक्रियेमुळे होते. हे version सगळ्या टूर-गाईडांच्या तोंडी असते. पण २०१३ साली कोस्टा रिका विद्यापीठाच्या संशोधकांनी हे प्रकरण प्रयोगशाळेत नेले आणि उत्तर याहून मजेशीर निघाले.

पाण्यात कोणताही निळा रंग विरघळलेला नाही. रिओ बुएनाव्हिस्ताच्या पाण्यात अल्युमिनोसिलिकेटचे अतिसूक्ष्म कण तरंगत असतात, साधारण १८४ नॅनोमीटर आकाराचे. एवढे छोटे कण प्रकाशाला फारसे जुमानत नाहीत. पण जेव्हा आम्लधर्मी "आंबट ओहोळ" त्यात मिसळतो तेव्हा त्याची pH value ६.८ वरून ५ पर्यंत घसरतो, आणि त्या धक्क्याने हे कण एकमेकांना चिकटून सुमारे ५६६ नॅनोमीटरचे गोळे बनतात. आणि हा आकार नेमका असा आहे की सूर्यप्रकाशातला निळा भाग तो विखरून टाकतो. याला "मी स्कॅटरिंग" (Mie scattering) म्हणतात. मी काही म्हणत नाहीये, Mie चे मराठी उच्चारण "मी" असे केले आहे !

म्हणजे थोडक्यात : हा रंग नदीच्या मालकीचा नाहीच. तो प्रकाशाच्या भाड्याने घेतलेला आहे. तुम्ही तेच पाणी ग्लासात भरून बाजूला घेतले तर ते साध्या पाण्यासारखे रंगहीन दिसते. नदीचा निळेपणा हा तिच्या पोटातल्या रंगामुळे नसून तिच्या कणांच्या आकारामुळे आहे. आकाश निळे का दिसते याचे कारणही असेच विखुरलेल्या प्रकाशात आहे. इथे नुसते आकाशाचे प्रतिबिंब नदीत पडलेले नाही, इथे नदीने आकाशाची पद्धतच उचलली आहे.

मला हे कळल्यावर एक विचार आला : ज्या रंगासाठी जगभरातून माणसे इथे येतात, तो रंग "आहे" असे म्हणावे की "दिसतो" असे म्हणावे? आणि मग लक्षात आले, बहुतेक सुंदर गोष्टींचे उत्तर हेच असते. सौंदर्य बघणाराच्या दृष्टीत असते, वस्तूच्या असण्यात नसते !

या निळ्या रंगाबद्दल स्थानिक मान्यता अर्थातच याहून सुंदर आहे : देवाने आकाश रंगवून झाल्यावर म्हणे आपले ब्रश याच नदीत धुतले. विज्ञान आणि लोककथा दोन्ही एकाच निष्कर्षावर येतात, फक्त एकाकडे नॅनोमीटर आहेत आणि दुसऱ्याकडे प्रतिभा !

निळ्या नदीवरील झुलत्या पुलावर आणखी एक फोटोशूट झाले, कारण झुलता पूल दिसल्यावर फोटो न काढणे हा या देशातला  सर्वात मोठा संयम मानला जातो आणि आम्ही कोणी ऋषीमुनी नव्हतो.

वळणदार नदी 

ट्रेक संपवून परत येताना नदीवर पोहण्यासाठी थांबा होता. तिथे मनसोक्त पोहलो , आमच्या ग्रुप मधील इतर लोकांशी थोडीफार मैत्री झालेली होती.   नदीपात्रात आमची जलक्रीडा चालू असताना एकमेकांचे फोटो काढले (जलक्रीडा हा शब्द पंचतंत्रात आणि राजकन्येच्या गोष्टींत इतक्यांदा आला आहे की तो उगाच बदनाम झाला आहे),  आमची निखळ जलक्रीडा चालू असताना आमचा गाईड अननसाचे काप आणि आंब्याच्या फोडी सजवलेली मोठ्ठी ताटली घेऊन आला. 

जलतरण 

पाण्यात चालता -पोहता अननस आणि आंबे खाल्ले. इतके गोड अननस, अक्षरशः "God लेवल चे"  मी आजवर खाल्ले नव्हते. या भागातूनच अननसाची निर्यात होते असे समजल्यावर तर वाटले, आपण थेट शेतातच चव घेत आहोत. अशातच  माकडांची एक टोळी एकामागोमाग एक वेलींवरून कसरती करत गेली. पाण्यात पोहणाऱ्या आमचा ते हेवा करत असावेत, बहुधा आम्ही अननस खात असल्यामुळे! गम्मत म्हणून पोहणारी माकडे तशी मी कुठेच पाहिली नाहीयेत !

Airbnb वर परत आलो. पाऊस मी म्हणत होता. तो जरासा थांबल्यावर जाकुझीचा आनंद लुटला  आणि "Baby Reindeer" ही मालिका पाहत पाहत झोपलो.

आजच्या टूरमधील गाईडचे  एक वाक्य झोपताना डोक्यात राहिले : "I wanna be as civilized as animals". दिवसभर जंगलात फिरून आल्यावर आणि जंगलाची शिस्त पाहिल्यावर हे वाक्य वेगळ्याच अर्थाने पटते.

गुरुवार, १३ ऑगस्ट : पावसात उकळणारी नदी

सकाळपासून पाऊस सुरु होता. विल्यमला त्याच्या थिसीसचे काम होते, आणि मला उष्ण पाण्याचे झरे बघायचेच होते. त्यामुळे एकटाच निघालो, उबरने.

अरेनालच्या पायथ्याशी जमिनीखालचा मॅग्मा भूजल तापवत असतो आणि ते पाणी नद्यांच्या रूपाने बाहेर येते. इथल्या भपकेबाज हॉट-स्प्रिंग रिसॉर्ट्समध्ये तिकीट काढून हेच पाणी मिळते. पण चोयीन (Chollín) नदीजवळ तेच पाणी अगदी फुकट, पुलाखाली, कोणत्याही formalities शिवाय वाहत असते. जिथे निसर्ग स्वतःच बॉयलर चालवतो तिथे तिकीट कसले?

तिथे स्पॅनिश मुलांचा एक मोठा ग्रुप आणि बरेच पर्यटक आले होते. प्रवेश फुकट, पण पाण्याचा जोर चांगलाच होता. दगडावर धरून बसावे लागत होते, नाहीतर नदी तुम्हाला कुठेतरी "पुढच्या स्टॉपला" सोडून देईल.

स्विमिंग कॉस्ट्यूम घालून त्या उष्ण नदीत सगळे फुकट जाकुझी चा आनंद घेत होते. पात्रात काही ठिकाणी नैसर्गिक कुंड तयार झाले होते.  थोड्या वेळात तिथेही पाऊस सुरू झाला.

गरम पाण्यात बसून वरून थंड पावसाच्या धारा झेलणे, हा अनुभव शब्दांत बसवता येत नाही. वास आणि चव यांची फक्त जाणीव होते, गंधकाचा तो सौम्य वास आणि त्वचेवरचा तो निसरडा स्पर्श; तो अनुभव घेण्याचा आहे, सांगण्याचा नाही. आपले शरीर एकाच वेळी "उन्हाळा" आणि "पावसाळा" या दोन ऋतूंत असते आणि मेंदू गोंधळून जाऊन शेवटी शरण जातो.

चोयीन (उष्ण) नदी 

बरोबर कोकादास (cocadas) नावाची खोबऱ्याची बिस्किटे नेली होती. ओल्या नारळाची कारंजी जर जास्त तळली आणि एका बाजूने बंद केली नाही तर जशी लागेल, तशी ही कुकी लागत होती. त्या पावसात कोकादास खाण्याची मजाच काही और होती.

मी अंतर्बाह्य चिंब भिजलो होतो  आणि या अनोख्या उष्ण नदीच्या प्रवाहाने तृप्त झालो होतो.  रेन-पांचोखाली सगळे कोरडे कपडे  सुरक्षित असल्याने AirBnb वर कोरडाच परत आलो. अर्थात उबरने, कारण त्या भागातल्या बसेस या "कधीतरी येतील" या तत्त्वावर चालतात.

परत आल्यावर Airbnb च्या आवारातील स्विमिंग पुलाजवळ चिल केले.  "La casa de papel" ही स्पॅनिश TV सिरीज पहिली, एकत्र स्वयंपाक करून जेवण केले आणि शेवटची जाकुझी-भेट, यावेळी कॉकटेल्ससह ! ला फोर्तुनाला निरोप देण्याची ही आमची पद्धत होती.

Airbnb मधील स्विमिंग पूल 

ला फोर्तुनाचे हे चार दिवस म्हणजे एक विचित्र विरोधाभासाचा खेळ होता.

ज्या ज्वालामुखीसाठी हे गाव प्रसिद्ध आहे, तो आम्हाला दिसलाच नाही. ज्या नदीच्या निळ्या रंगासाठी लोक येतात, तो रंग प्रत्यक्षात "नाहीच" असे विज्ञान सांगते. ज्या तलावाच्या सौंदर्याचे फोटो निघतात, त्याच्या तळाशी दोन बुडलेली गावे आहेत. आणि ज्या स्फोटाने तीन गावे संपवली, त्यानेच या गावाला "नशीबवान" हे नाव मिळवून दिले.

कदाचित प्रवासाचे सार हेच असावे. आपण जे बघायला जातो ते नेहमीच मिळत नाही, पण त्याऐवजी जे मिळते ते जास्त सांगण्यासारखे असते. अरेनालने आपले तोंड दाखवले नाही, पण त्याने आम्हाला एक चुकलेली वाट, एक मदतीचा प्रसंग, एक साप आणि एक शाळेची बस मिळवून दिली. आणि ते बहुधा एका स्वच्छ फोटोपेक्षा जास्त टिकाऊ आहे.

फोटोत ज्वालामुखी आलेला नसला तरी चालेल. कल्पनेत तो आहे, खदखदतो आहे, धुक्याच्या बुरख्याआडून हसतो आहे... 

(क्रमशः)